Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

شمس قيس رازي (سدة 6 و 7 ق / ؟م) اديب، ‌شاعر. شمس‌الدين محمد مشهور به شمس قيس از مردم ري بود. سال‌هايي از عمرش را در ماوراءالنهر خراسان و خوارزم گذراند. از 601 ق / ؟م تا پنج الي شش سال پس از آن در بخارا و در 614 ق / ؟م در مرو به سر مي‌برد.1 در اين سال، پس از آنكه علاءالدين محمد خوارزمشاه (حك 596ـ 617 ق / ؟م) به قصد فتح عراق و بغداد از خوارزم به حركت درآمد و از خراسان عبور كرد، شمس قيس نيز در ركاب او به عراق رفت و چندي در آن جا زيست. در حدود 632 ق / ؟م از عراق رهسپار فارس شد و به خدمت اتابك سعد بن زنگي درآمد.2 پس از مرگ سعد به دربار پسر او اتابك ابوبكر بن سعد (حك 613 ـ 659 ق/ ؟م) پيوست. مهم‌ترين تأليف وي المعجم في معايير اشعارالعجم نام دارد كه مشهورترين كتاب عروض و قوافي و محسنات شعر فارسي به شمار مي‌رود. او نخستين بار در 614 ق / ؟م در مرو طرح اين كتاب را ريخت، اما اين طرح در وقايع 617 ق / ؟م مفقود شد و دوباره با كمك روستائيان عراق آن را پيدا كرد و در 630 ق / ؟م آن را در فارس به پايان برد.3 جز كتاب مذكور دو اثر ديگر به نام‌هاي الكافي في العروضين و القوافي و حدائق‌المعجم را به وي نسبت داده‌اند.4 نثر شمس قيس يكي از بهترين نثرهاي روزگار خود به شمار مي‌رود و به نظر مي‌رسد كه نثر دري با مرگ وي و سعدي به خاك رفته است.5

 

مآخذ:

1ـ قزويني، محمد. مقدمه بر المعجم في معايير اشعار‌العجم، نوشتة شمس‌الدين محمد شمس قيس رازي، با مقابلة مدرس رضوي، تهران: مؤسسة خاور، ‌1314 ش، ‌ص د.

2ـ صفا، ‌ذبيح‌الله. تاريخ ادبيات در ايران، تهران: ابن سينا، چ 4، 1347 ش، ج 2، ص 1031، 1032.

اثرآفرينان، زير نظر سيد كمال حاج سيدجوادي، با همكاري عبدالحسين نوايي، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگي، چ 1، 1378 ش، ج 3، ص 367.

4ـ قزويني، همان، ص ح (مقدمه).

5ـ‌بهار(ملك‌الشعرا)، محمدتقي. سبك شناسي، تهران: كتابهاي پرستو، چ 4، 2535، ج 3، ص 35.

و نيز نگ: علوي مقدم، ‌محمد و اشرف زاده، رضا. معاني و بيان، ‌تهران: سمت، چ 1، 1376 ش، ص 19؛ مصاحب، ‌غلامحسين. دايرةالمعارف فارسي، تهران: ص 1494 ـ 1495 (ذيل شمس قيس).

ابوالقاسم رادفر