Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

شيراز، مكتب، نام سبك خاص هنري در شهر شيراز كه از دورة آل اينجو شروع به رشد و نمو كرد.

در سدة (8ق / 14م) به سبب مصون ماندن فارس از هجوم و غارت مغولان، شهر شيراز به كانوني براي حفظ ميراث فرهنگي و هنري ايران بدل شد و به همين دليل نگارگران شيراز نسبت به نگارگران تبريز و مراكز ديگر، بسيار كمتر تحت تأثير هنر بيگانه قرار گرفتند.1 اينجويان به منظور مقابله با ايلخانان و تحكيم موقعيت خود، سياست تجليل از تاريخ گذشتة ايران را پيش گرفتند و به همين منظور تحت حمايت ايشان مصورسازي نسخ شاهنامه بسيار رواج يافت.2 نگاره‌هاي يكي از قديمي‌ترين نسخه‌هاي شاهنامة فردوسي (733ق) [محفوظ در كتابخانة دولتي سن پترزبورگ] شاخصه‌هايي چون پيكرهاي درشت، رنگ‌آميزي ساده و جسورانه با تأكيد به رنگ‌هاي گرم، طراحي با خطوط روان و ساده و... را نشان مي‌دهد.2 در دوران مظفريان (753ق / 1353م) شيوه‌نگاري در شيراز متحول شد. اصلي‌ترين خصوصيات نگاره‌هاي اين دوران، توجه به جلوه‌هاي مناظر طبيعي است.3 در آستانة سدة نهم هجري، پيوندهاي نزديك‌تري بين شيوه‌هاي گوناگون مكاتب هنري شيراز و بغداد برقرار شد و اين امر باعث تحول در نقاشي شيراز گرديد.4

سبك مشخص شيراز در سدة (9ق / 15م) شكل گرفت و تا اواخر سدة (10ق / 16م) به تحول كند و مستمر خود ادامه داد. قرينه‌سازي، رنگ‌هاي درخشان، افق رفيع در منظره‌ها، ابرهاي پيچان قلم‌گيري صخره‌ها به شكل دندانه‌اي، از مشخصات بارز نقاشي‌هاي مكتب شيراز به شمار مي‌آيد.

علاوه بر اين، نگارگران اين خطه، نظام قانون‌مندي براي تركيب‌بندي و پيوند متن و تصوير ابداع كردند.5 قاعدة كلي چنين است كه با جاي دادن دو يا چهار كتبيه در بالا و پائين نگاره، ساختاري متقارن و هندسي در فضاي تصويري به وجود مي‌آيد. اگر محورهاي عمودي ميان كتيبه‌هاي فوقاني و تحتاني را ترسيم كنيم، فضا به چند بخش متناسب تقسيم مي‌شود. غالباً، اشخاص و وقايع اصلي در بخش مياني و در زير خط افق تمركز مي‌يابند.6 روش قانون‌مندي كه در شيراز ابداع شده بود، راه را بر توليد انبوه نسخه‌ها باز كرد و تقليدهايي كه از اين سبك در نگاره‌هاي تركي و هندي ديده مي‌شود نشان مي‌دهد كه توليدات اين مركز به شهرهاي ديگر نيز صادر مي‌شده است. منظره‌پردازي ساده و غير پيچيدة گياهان قراردادي، پيكره‌هاي فربه با چهره‌هاي گرد و ابروهاي كماني و دماغ‌ها و دهان‌هاي كوچك از ويژگي‌هاي اين دورة نگاره‌هاي شيراز هستند. نسخة مصور خاوران‌نامه* را مي‌توان يكي از نمونه‌هاي برجستة مكتب شيراز دانست.7

 

مآخذ:

  1. پاكباز، روئين. دايرةالمعارف هنر. تهران: فرهنگ معاصر، 1378، ص 336.
  2. پاكباز، روئين. نقاشي ايران، از ديرباز تا امروز. تهران: لارستان، 1379، ص 68.
  3. كن‌باي، شيلا. نقاشي ايراني. ترجمة مهدي حسيني، تهران: دانشگاه هنر، 1379، ص 41.
  4. شريف‌زاده، سيد عبدالمجيد. تاريخ نگارگري در ايران. تهران: حوزة هنري، 1375، ص 96.
  5. پاكباز، روئين. نقاشي ايراني... . ص 73.
  6. پاكباز، روئين. دايرةالمعارف هنر. ص 337.
  7. رابينسن، ب. و. تاريخ نگارگري ايران. ترجمة يعقوب آژند، تهران: مولي، 1376، ص 38.
     علی بوذری