Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

عَسَس، نگهبان و پاسبان شب در محله‌ها و بازار شهر.

عسس را در برخی دوره‌ها گِزمه (واژة ترکی) و «احداس» (درست کلمه احداث) (حاکم شب) و «میرشب» نیز می‌نامیدند.1 در قدیم هر محلّة شهر، و به ویژه محلة بازار شهرها، یک یا چند عسس یا گزمه داشت که شب‌ها می‌گردیدند و از خانه‌ها و دکان‌ها و اموال مردم پاسداری می‌کردند. این عسس‌ها زیر نظر امیر عسس یا عسس‌باشی خدمت می‌کردند و عسس‌باشی یکی از معاونان داروغه* بود.2 امیر عسس با ضابطین خود هر شب ولگردان و رُنُود و اوباش را به چنگ می‌آوردند و تبه‌کاران را تأدیب و تنبیه و بی‌گناهان و پیشه‌کاران را جریمه می‌کردند و از آنان «رسم عَسسی» (جریمه برای شبگردی» می‌گرفتند.3 بنابر گزارش ارنست هولتسر [1]در 1863- 1883م/ 1280- 1301ق در اصفهان هر محله یک سرگزمه (امیر عسس) و 6 گزمه داشت.4

 

مآخذ:

  1. تذکرة الملوک. به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران: بی‌نا، 1332ش، 48- 49؛ مینورسکی، ولادمیر. سازمان اداری حکومت صفوی. ترجمة مسعود رجب‌نیا، تهران: زوار، 1334ش، 153؛ مصاحب، غلامحسین. دایرةالمعارف فارسی. تهران: امیرکبیر، 1356ش، 2/1733.
  2. کمپفر، انگلبرت. سفرنامة کمپفر. ترجمة کیکاووس جهانداری. تهران: انتشارات خوارزمی، 1360ش، 104؛ مینورسکی، همانجا.
  3. کمپفر، 104، ‌106؛ پطروشفسکی، ایلیاپاولویچ. کشاورزی و مناسبات ارضی در ایران عهد مغول. ترجمة کریم کشاورز، تهران: انتشارات نیل، 1355ش، 2/646؛ مینورسکی، همانجا.
  4. هولتسر، ارنست. ایران در یک صد و سیزده سال پیش. ترجمة محمدعاصمی، تهران: مرکز مردم‌شناسی ایران، 1355ش، 11.
     [1]. Ernst Höltzer

علی بلوکباشی