Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

عقايد‌النساء يا كلثوم‌ننه، نام رسالة كوچكي منسوب به جمال‌الدين محمد بن آقا حسين خوانساري، معروف به آقا جمال خوانساري، که دربارة راه و رسم و اخلاق و عادات زنان دورة صفوي تألیف شده است.

آقا جمال ( د. 1125ق/ 1713م) از عالمان و فقيهان بزرگ زمان شاه سليمان صفوي (1077 – 1105ق/ 1667- 1694م)، در اصفهان مي‌زيست و در همانجا درگذشت.1 كتاب عقايدالنساء كه در ميان مردم به كلثوم‌ننه، نام يكي از زنان فتوا دهنده در متن رساله، شهرت دارد، رساله‌اي است به سبك و سياق رسالات ديني، ليكن طنزآميز در بيان استقلال رأي و فتاوي و «اَقوال و اَفعال و واجبات و مَندوبات زنان، و مُحرّمات و مَكروهات و مُباحات ايشان»2 در زندگي روزمره.

كتاب حاوي يك مقدمه و 16 باب و يك خاتمه است. مقدمه دربارة اسامي علماي زنان و فضيلت‌ آنان است و باب‌هاي شانزده‌گانه اشتمال بر اين موضوعات دارند: غسل و وضو و تيممّ؛ نماز؛ روزه؛ نكاح؛ احكام شب و روز زفاف، زاييدن و اعمال آن؛ حمام رفتن؛ سازها و افعال آن، فعل‌ها و اوقات آن‌ها؛ معاشرت زنان؛ مطبوخات نذري، تعويذها، مَحْرَم و نامَحْرَم؛ استجابت دعاي زنان و مهمان آمدن به خانه؛ صيغة خواهر خواندگي؛ و چيزهايي كه پس از خواهر خواندگي براي يك‌ديگر مي‌فرستند. خاتمه هم دربارة مراسم چهارشنبه سوري است.3

همة اقوال و فَتاوي رساله از زبان 5 زن به نام‌هاي بي‌بي شاه‌زينب، كلثوم‌ننه، خاله‌ جان‌آقا، باجي ياسمن و دده بزم‌آرا بيان شده است. آقا جمال اقوال اين زنان را در ميان عموم زنان در نهايت وثوق و اعتماد معرفي مي‌كند و مي‌نويسد: «هر زني كه سِنّي داشته باشد و پيري و خرافت او را در باشد، ديگران به اقوال و افعال او وثوق تمام دارند، و هر زني كه خلاف فرمودة ايشان كند، آثمه و گناهكار باشد.»4

اين نوشتة يگانه اثر کهن و ارزندة مستقل به زبان فارسي دربارة فرهنگ عامة زنان ايراني است كه حدود 300 سال از تأليف آن به دست يك روحاني شوخ‌طبع و آگاه به زندگي خصوصي و رفتار و عقاید زنان آن دوره مي‌گذرد.5 از اين رساله چاپ‌هاي سنگي و سربي متعدد در دست است. قديم‌ترين چاپ سنگي خشتي آن در 32 صفحه و بي تاريخ نشر در تهران، و چاپ سنگي جيبي آن در 31 صفحه و در 1352ق در اصفهان انتشار يافته است.

نخستين بار متن رساله را مؤلف اين سطور از روي نسخة چاپ سنگي حاجي آقا صاحب تاجر، كتاب فروش شيرازي، معروف به ملكُ‌‌الكُّتاب، ذيل عنوان «عقايدالنساء»، در شماره‌هاي 17، 18، 19 نشریه كيهان هفته، در تاريخ 15، 22 و 28 بهمن 1340ش چاپ و منتشر کرد، سپس محمود كتيرايي همين متن را با مقابلة چند نسخة چاپي ديگ،ر همراه با رسالة مرآت‌البلها، منسوب به شريعتمداري تبريزي و با عنوان عقايدالنساء و مرآت‌البلهاء در 1349ش جزو انتشارات طهوري در تهران به چاپ و رساند.

اين رساله را جيمز آتكينسون به زبان انگليسي زير عنوان كلثوم‌ننه: آداب و رسوم زنان ايران [1]در 1832م/ 1248ق و ل. تونليه به زبان فرانسوي با عنوان كتاب كلثوم‌ننه: زندگي زنان ايران[2] در 1881م/ 1299ق ترجمه و در انگليس و فرانسه چاپ و منتشر كردند. هانري‌ماسه، خاورشناس فرانسوي نيز مطالب آن را در كتابش آداب و عقايد ايرانيان[3] به فرانسه نقل كرده است. رساله به زبان تركي نيز با عنوان  كلثوم‌ننه كتابي، ترجمه و در تبريز بدون تاريخ نشر چاپ شده است.6


مآخذ:

  1. بلوكباشي، علي. «كلثوم‌ننه»، (مقدمه)، كيهان هفته. ش 17- 15 بهمن 1340، تهران: مؤسسة كيهان، ص162.
  2. آقا جمال خوانساري. «عقايدالنساء». كيهان هفته. همانجا، ص163.
  3. همو. ص163-164.
  4. همو. ص164.
  5. بلوكباشي، علي. نقد و نظر. تهران: دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي، ص116- 117.
  6. بلوكباشي، علي. «كلثوم‌ننه»، همانجا؛ كتيرايي، محمود. عقايدالنساء و مرآت‌البلهاء. تهران: طهوري، ص چهارده و پانزده.



[1]. J. Atkinson. Kulsum Nani: Customs and Manners of the Women of Persia, and their Domestic Superstitions, London, 1832.

[2]. L. Tonnelier. Kitabi Kulsum Naneh: ou le Livre des dames de la Perse. Paris,1881.

[3]. H. Massé. Croyance et Coutumes Persanes. Paris,1938.

 

علی بلوکباشی