Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

عكاسي ـ تاريخچه:

عكاسي؛ برابر واژة فتوگرافي[1] به معناي نوشتن با نور. عبارت است از فن و شيوة ايجاد تصوير بر مواد حساس به وسيلة انرژي تابشي، اعم از نور يا شكل‌هاي ديگر انرژي تابشي.

نخستين روش عكسبرداري به نام داگرئوتيپ[2] كه در ايران، صفحة نقره ناميده شد، تقريباً صد سال پس از معرفي اين روش در فرانسه، در اواسط ذيقعدة 1258ق/ 1842م. توسط نيكلاي پاولوف[3] ديپلمات جوان روس، با عكسبرداري در حضور محمدشاه قاجار (حك: 1250/ 1264ق – 1834/ 1848م) در تهران انجام شد.1

پس از به سلطنت رسيدن ناصرالدين شاه،* به دليل علاقة فراوان وي به عكاسي، توسعة فن و هنر عكاسي در ايران با تربيت عكاسان و آموزش اين فن در مدرسة دارالفنون، ترجمه و نگارش كتاب‌هاي آموزشي و فني دربارة عكاسي گسترش يافت و پيشرفت‌هاي بسياري از نظر كمي و كيفي نمود.2 عكاسي در ايران، تقريباً تا سال‌هاي پاياني سلطنت ناصرالدين شاه در خدمت امور دولتي و دربار سلطنتي بود و وظايف آن، عكسبرداري از مراسم رسمي و غير رسمي، تهية گزارش‌هاي تصويري از مناطق گوناگون ايران، عكسبرداري از چهرة رجال سرشناس و برخي مردم، سفرهاي شاه به نقاط گوناگون و... بود.3 از اين دوران، تعداد زيادي عكس،4 كتاب و رساله‌هاي آموزش عكاسي5 در آلبوم‌خانة* كاخ گلستان6 و كتابخانه‌ها و مراكز اسناد ايران و نزد برخي خانواده‌هاي سرشناس باقي‌مانده است.

با خارج شدن عكاسي از حيطة دربار سلطنتي، در اواخر پادشاهي ناصرالدين شاه قاجار، ديدگاه‌هاي جديد و متفاوت ديگري در زمينة عكاسي ايران پديدار شد. از اين دوران به بعد، تحولات عكاسي، بيشتر در ميان عكاسان غير درباري و اقشار طبقات بالاي اجتماعي و عكاسخانه‌ها در شهرهاي گوناگون ايران رخ نموده است. نتايج حاصل از گسترش عكاسي خارج از دربار سلطنتي به طور خلاصه چنين بيان كرد:

  1. عمومي شدن عكاسي و آشنايي مردم با عكس و عكاسي.
  2. توسعة عكاسخانه‌ها در شهرهاي بزرگ و كوچك ايران.
  3. گسترش چاپ كتاب‌هاي آموزشي و فني عكاسي.
  4. پيدايي كاربردهاي گوناگون و متنوع عكس.
  5. گسترش بينش عمومي از طريق عكس.7

    به اين نتايج، بايد فهرست بلند نام عكاسان، عكاسخانه‌ها، كتاب‌ها و رسالات عكاسي، ابزار و تجهيزات عكاسي و سير دگرگوني آن‌ها در تاريخ عكاسي ايران، فرهنگ و ادبيات عكاسي8 در ايران و بسياري موارد جزيي ديگر را نيز اضافه نمود.

    در دوران مشروطه، عكاسي كاركردهاي اطلاع‌رساني و خبررساني زيادي بر عهده داشت. توسعة مطبوعات در همين دوران، سبب استفادة فراوان از عكس در مطبوعات شد و در سال‌هاي پس از آن عكاسي خبري با كاركردي ويژه يكي از اركان اصلي مطبوعات به ويژه مطبوعات مصّور شد.9

    رواج دوربين‌هاي عكاسي قابل استفاده براي عموم در اواخر دوران احمدشاه و سپس رضاشاه موجب پديد آمدن ديدگاه‌هاي متنوع در عكاسي در ميان مردم و پيدايي عكس‌هايي از زندگي روزمره و عادي مردم طبقات متوسط شهري شد. برخي از عكاسان نيز با استفاده از دستگاه‌هاي عكسبرداري در شهرها و روستاها، به ويژه شهرها و اماكن زيارتي و سياحتي عكس‌هايي را به طريقة فوري تهيه مي‌كردند كه به عكاسان دوره‌گرد10* شهرت يافتند.

    توسعة روز افزون عكاسخانه‌ها و عكاسي در ميان عموم سبب‌ساز پيدايي شركت‌هاي واردات محصولات عكاسي از قبيل: فيلم، كاغذ، دوربين عكاسي و دستگاه‌هاي چاپ عكس شد. از اواخر دوران رضاشاه نوعي عكاسي مبتني بر توجه بيشتر به جنبه‌هاي فني و زيباشناسي عكس در ميان عموم پديدار شد كه مي‌توان از آن به عكاسي آماتوري[4] ياد كرد. فعاليت گستردة مطبوعات رسمي و غير رسمي در دوران محمدرضا شاه موجب گسترش عكاسي خبري و مطبوعاتي و ظهور نسلي از عكاسان خبري و مطبوعاتي در زمينه‌هاي گوناگون شد. در اوايل همين دوران تلاش براي تشكيل مجمعي صنفي براي عكاسان سبب تأسيس اتحادية صنفي عكاسان شد.11

    آموزش‌هاي رسمي و غير رسمي عكاسي از سوي مراكز و سازمان‌هاي دولتي و غير دولتي در اواسط دوران پادشاهي محمدرضا شاه پديدار شد و بازگشت برخي عكاسان تحصيلكرده در خارج از كشور سبب‌ساز نگرش‌هاي نوين و به ويژه توجه به عكاسي به معناي هنري و غير كاربردي شد. چاپ عكس‌هاي هنري در مطبوعات و برگزاري نمايشگاه‌هاي عكس با موضوعات اجتماعي و هنري در سال‌هاي مياني سلطنت محمدرضا شاه موجب رشد و توسعة عكاسي در ايران شد. پديدة عكاسي رنگي و امكانات جديد عكاسي، همكاري برخي عكاسان با مطبوعات خارجي، توسعة عكاسي تبليغاتي و صنعتي و قرار گرفتن آموزش عكاسي در برنامة درسي برخي رشته‌هاي دانشگاهي و تدوين جزوه‌هاي آموزشي و تأليف و ترجمة برخي كتاب‌هاي آموزش، فني و مجموعه‌هاي عكس، انتشار برخي نشريات خاص مربوط به عكاسي و برگزاري مسابقات عكاسي و برپايي نمايشگاه‌هاي عكس از دستاوردهاي اين دوران است.

    در دوران انقلاب و سال‌هاي نخستين پس از آن، عكاسي خبري با توجه به  ضرورت‌هاي اطلاع‌رساني رشد بسياري از نظر كمي نمود و در سال‌هاي جنگ نيز اين شاخه از عكاسي بيشترين توجهات را به خود معطوف كرد. تأسيس رشتة عكاسي* در دانشكدة هنرهاي زيبا در 1362ش، تأسيس انجمن سينماي جوان و برگزاري مسابقات عكس و فيلم، برگزاري كلا‌س‌هاي آموزش عكاسي و فيلم‌سازي، انتشار نشريات تخصصي عكاسي12 به صورت جدي‌تر، انتشار كتاب‌هاي آموزشي و فني از ويژگي‌هاي دهة شصت تا هفتاد شمسي است. انتشار كتاب‌‌هايي دربارة زيبايي‌‌شناسي عكس و مسائل نظري عكاسي، برگزاري مسابقات و نمايشگاه‌هاي عكس در سراسر ايران، رشد كمي و كيفي دانش‌آموختگان و گسترش رشتة عكاسي در دانشگاه‌ها و برخي مراكز آموزشي، توسعة شاخه‌هاي ديگر عكاسي از جمله عكاسي تبليغاتي، صنعتي، چهره، طبيعت، معماري، فيلم و تئاتر، هنري و گرايش‌هاي متعدد در ميان عكاسان،13 تأسيس تشكل‌‌ها و انجمن‌هاي عكاسي در تهران و شهرستان‌ها، توجه به تأليف كتاب‌هاي پژوهشي مربوط به تاريخ عكاسي در ايران، برگزاري نمايشگاه‌هاي بين‌المللي از عكاسان خارجي در ايران و بالعكس، گسترش روابط بين‌المللي در ميان عكاسان و تغيير شيوه‌ها و فنون عكاسي و گسترش امكانات تكنيكي چاپ و ظهور عكس و رونق پديدة عكاسي ديجيتال در ميان عكاسان، از ويژگي‌هاي برجستة عكاسي ايران در سال‌هاي دهة هشتاد شمسي است.

     

    مآخذ:
  1. عدل، شهريار. آشنايي با سينما و نخستين گام‌ها در فيلمبرداري و فيلمسازي در ايران، فصلنامة طاووس. شمارة 5 و 6، پائيز و زمستان 1379، تهران: ص59.
  2. اعتمادالسلطنه، محمدحسن. مرآت‌البلدان. به كوشش عبدالحسين نوايي و ميرهاشم محدث، تهران: دانشگاه تهران، 1367، ج 3، ص 445 به بعد.
  3. همان. ص 1448.
  4. طهماسب‌پور، محمدرضا. «گنجينة عكس‌هاي قديمي در ايران»، نشرية موزه‌ها. دورة جديد، شماره؟، سال؟، ص36- 41.
  5. افشار، ايرج. گنجينة‌ عكس‌هاي قديمي ايران. تهران: نشر فرهنگ ايران، 1370، ص40.
  6. همان. ص63.
  7. طهماسب‌پور، محمدرضا. ناصرالدين شاهِ عكاس. تهران: نشر تاريخ ايران، 1381، ص41- 52.
  8. ذكاء، يحيي. تاريخ عكاسي و عكاسان پيشگام در ايران. به كوشش كريم امامي، تهران: انتشارات علمي و فرهنگي، 1376، ص 287 به بعد.
  9. طهماسب‌پور، محمدرضا. «كاركردهاي سياسي ـ اجتماعي عكاسي در دوران مشروطه»، فصلنامة عكاسي خلاق. س 1، ش 2، بهار 1384، ص35.
  10. امامي، كريم. «سير تحول عكاسي در دوران قاجاريه» پيوست تاريخ عكاسي و عكاسان پيشگام در ايران ذكاء. تهران: انتشارات علمي و فرهنگي، 1376، ص 406-408.
  11. ذكاء. همان. ص167-168.
  12. عباسي، اسماعيل. «مجله‌هاي عكاسي در ايران»، نشرية دانشمند (ويژه‌نامة عكاسي). س بيست و ششم، ش 33، تهران: شهريور 1367، ص 95-98.
  13. آثار عكاسان ايران در 1347. كتاب‌ سال اطلاعات (روزنامه). تهران: 1348، انتشارات مؤسسه اطلاعات.

[1].Photography

[2].Daguerreotype

[3].Nikolaj Pavlov

[4].Amature Photography

محمدرضا طهماسب‌پور