Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

فرهنگ جهانگيري، كتابي در لغات زبان فارسي، تأليف مير جمال‌الدين حسين اينجو.

اين فرهنگ كامل ترين و مهم ترين فرهنگ با شواهد شعري در قياس با ساير فرهنگ‌هاي پيشين است. ميرجمال‌الدين حسين اينجو يا انجو (د 1035ق / 1626م)، فرزند فخرالدين حسن شيرازي، ‌از امراي اكبرشاه گوركاني (حك 963-1014ق / 1556-1605م) و پسرش جهانگير شاه (حك 1014-1037ق / 1605-1628م) در 1005ق / 1596م تأليف آن را آغاز كرد و در 1017ق / 1608م آن را به پايان رسانيد.1 سپس به تجديد نظر در آن پرداخت و در 1032ق / 1623م نسخة مجددي از آن را فراهم آورد. اين مجموعة لغت به نام جهانگيرشاه به فرهنگ جهانگيري شهرت يافت. مؤلف در تدوين آن از 44 فرهنگ و رسالة لغت شناخته شده به زبان فارسي و 9 فرهنگ كه مؤلف آنها ناشناس بوده، بهره برده است.2 روش وي در تحقيق تنها تكيه كردن بر فرهنگ‌ها نيست، بلكه در خلال كار، پژوهش، پرسش و فحص نيز كرده و مراجعه به متون نيز داشته و موارد مبهم و متناقض را با هم سنجيده است.3 اين فرهنگ، شامل ديباچة مؤلف، يك مقدمه و يك خاتمه است. مقدمة آن خود به دوازده آيين تقسيم مي‌شود. بخش اصلي كتاب، در بيست و چهار باب، حاوي واژگان فارسي سَره با معني آنها به فارسي است و براي اكثر واژگان شواهد شعري آورده است. بزرگ‌ترين نقص فرهنگ جهانگيري ترتيب واژگان آن است، چنان كه مؤلف حرف اول واژگان را اساس كار، ‌يعني باب و حرف دوم را فصل قرار داه است.4 يكي از مزاياي آن جمع‌آوري الفاظ نواحي ولايات و توجه به لغات زند و پازند است. مؤلفان فرهنگ سُروري، فرهنگ رشيدي و بُرهان قاطع از آن بسيار استفاده كرده‌اند.5

 

مآخذ:

  1. نقوي، شهريار. فرهنگ‌نويسي فارسي در هندو پاكستان. تهران: ادارة كل نگارش وزارت فرهنگ، 1341، ص 81.
  2. مرادي، نورالله. مرجع‌شناسي. تهران: فرهنگ معاصر، 1372، ص 136.
  3. دبيرسياقي، ‌محمد. فرهنگ‌هاي فارسي و فرهنگ‌گونه‌ها. تهران: اسپرك، 1368، ص 118.
  4. دانشنامة شبه قاره. به كوشش حسن انوشه، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي‌، 1380، (3)، ص 1958.
  5. دبيرسياقي. همان. ‌ص 119 و 120.

    نيز نك: حكمت، ‌علي‌اصغر. «فرهنگ جهانگيري»، لغتنامة دهخدا. تهران: دانشگاه تهران، 1337ش، مقدمه؛ مصاحب، غلامحسين. دايرةالمعارف فارسي. ج 2، ص 1890.
    ابوالقاسم رادفر