Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

فروغي، خاندان، اعضاي خاندان فروغي اغلب از رجال عالم و شاعر و سياستمدار بودند كه از دوره صفويه تا پايان دوره پهلوي در عرصه‌هاي مختلف فعاليت داشتند.

محمدحسين فروغي(ذكاءالملك اول) متولد اصفهان و فرزند محمد مهدي ارباب اصفهاني. اديب و نويسنده بود كه توسط صنيع‌الدوله وزير انطباعات وارد دربار ناصرالدين شاه شد و با دستور شاه تخلص فروغي را انتخاب كرد و به مديريت و مترجمي دارالطباعه و مدتي بعد (1308ق / ؟م) به رياست آن‌جا منصوب و در آن زمان از طرف شاه به ذكاءالملك ملقب شد.1 وي در بقيه عمر خويش به غير از انتشار روزنامه تربيت* (1314 تا 1325ق / ؟م) به تدريس و مديريت مدرسه علوم سياسي مشغول بود و در سن 70 سالگي درگذشت.2 

محمدعلي فروغي (ذكاءالملك دوم)، فرزند محمد حسين در متولد شد. وي در سن دوازده سالگي به دارالفنون رفته و در رشته ادبيات به تحصيل پرداخت و دست به ترجمه و تأليف مقالاتي فلسفي و تاريخي براي روزنامه تربيت زد.3 وي همچنين به ترجمه كتاب‌هايي براي تدريس در مدرسه علوم سياسي زد و از اولين ترجمه‌هاي او مي‌توان به ثروت ملل و تاريخ ملل مشرق زمين اشاره كرد. با رسيدن محمدحسين ذكاءالملك به رياست مدرسه علوم سياسي وي نيز به معاونت و تدريس تاريخ در آن‌جا انتخاب شد.4 وي در دوره اول مجلس شوراي ملي رئيس دفتر و در دوره دوم و سوم مجلس از تهران به وكالت و در دوره دوم به رياست مجلس انتخاب شد. وي از 1329 تا 1333 / ؟م به ترتيب به وزارت دارائي، وزارت دادگستري، رياست ديوان عالي كشور رسيد. در واقع وي در مدت حيات خود پنج بار وزير خارجه، چهار بار وزير دارائي، سه بار وزير دادگستري، چهار بار وزير جنگ، يك بار وزير اقتصاد ملي و دربار و چهار بار نخست وزيري را برعهده داشت.5 وي اولين و آخرين نخست وزير رضاشاه بود و نقش مهمي در روي كار آمدن محمدرضا شاه پهلوي و تثبيت قدرت او در زمان اشغال ايران (شهريور 1320) داشت.6 پس از آن از نخست وزيري استعفا داد و مدتي وزارت دربار را داشت.

در دوران رضاشاه، از وقايع مهم نخست وزيري او تشكيل كنگره هزاره فردوسي، افتتاح دانشگاه تهران، تشكيل فرهنگستان بود.7 پس از واقعه مسجد گوهرشاد وي از نخست وزيري بر كنار و به مدت شش سال خانه‌نشين شد. كه در اين مدت به ترجمه آثاري چون سير حكمت در اروپا، حكمت سقراط و آئين سخنوري و تصحيح گلستان و بوستان سعدي، شاهنامه فردوسي و خمسه نظامي و مقالات ارزشمند ديگري پرداخت.8 در اواخر عمر پس از بركناري از وزارت دربار به سفارت ايران در واشنگتن انتخاب شد.9 ولي قبل از حركت براثر عارضه قلبي در 5 آذر 1321 در سن 67 سالگي درگذشت.10

 

مآخذ:

  1. بامداد، مهدي. شرح حال رجال ايران (در قرون 12و 13و 14). ج3، تهران:  زوار، 1371، ص388- 384.
  2. ملك‌زاده، مهدي. تاريخ انقلاب مشروطيت ايران. تهران: علمي، 1363، ص193- 192.
  3. طلوعي، محمود. بازيگران عصر پهلوي. ج1، تهران: علم، 1373، ص45- 17.
  4. مستوفي، عبدالله. شرح زندگاني من. ج2، تهران: زوار، 1371، ص14- 313.
  5. اتحاديه (نظام مافي)، منصور. پيدايش و تحول احزاب سياسي مشروطيت در تهران. تهران: گستره، 1361، ص262 به بعد.
  6. رجايي‌زاده، جلال‌اندر؛ جديدي، مختار. پهلوي‌ها. ج2، تهران: مؤسسه فرهنگي و پژوهشي و نثر و نظر، 1378، ص336.
  7. مسعود، بهنود. از سيد ضياء تا بختيار. تهران: جاويدان، 1374، ص133- 127.
  8. عاقلي، باقر. شرح حال رجال سياسي و نظامي معاصر ايران. ج2، تهران: گفتار، 1380،  ص 1120- 1107.
  9. عاقلي، باقر. ذكاءالملك فروغي و شهريور 1320. تهران: علمي و سخن. 1367، ص16- 15.
  10. فردوست، حسين. ظهور و سقوط سلطنت پهلوي. ج2، تهران: اطلاعات، 1371، ص45- 44.
    اکبر قاسمی