Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

فيضيه، (مدرسه) مهم‌ترين و مشهورترين مدرسة علوم ديني ايران و از معتبرترين حوزه‌هاي علمية جهان تشيع.

اين مدرسه در ضلع شمالي صحن قديمي آستانة مقدسة حضرت معصومه (س) در شهر قم واقع شده است. بناي فعلي مدرسه را مربوط به دورة فتحعلي شاه مي‌دانند كه در 1222ق / ؟؟؟ م آن را بر بنيان بناي قبلي استوار ساخت.1 در اين مكان از نيمة قرن ششم هجري «مدرسة آستانه» مستقر بوده است،2 در قرن دهم هجري و در دورة شاه طهماسب صفوي،3 مدرسة مزبور تخريب و مدرسه‌اي نو احداث گرديد كه فيضيه نام گرفت.4 در باب وجه تسمية مدرسه سخنان متفاوت گفته شده است. برخي نام آن را به واسطة قرار داشتن در كنار مرقد پر فيض حضرت معصومه (س)، برخي ديگر به سبب سال‌ها سكونت و تدريس ملا محسن فيض كاشاني فقيه و عالم برجستة جهان تشيع در آن و دفن او در آنجا؛ و برخي نيز به سبب نقش ويژة او در تأسيس و احداث اين مدرسه دانسته‌اند.5

در قرن 13 هجري، فتحعلي شاه قاجار، اين مدرسه را تجديد بنا كرد و توسعه داد. در دهه‌هاي نخستين قرن پانزدهم به اهتمام شيخ عبدالكريم حائري يزدي، فيضيه اعتبار و اهميتي ويژه يافت؛6 و مركز تحصيل و تدريس علوم ديني اسلامي شد و خيل عظيمي از طلاب و استادان علوم اسلامي از نقاط مختلف ايران و كشورهاي همسايه بدانجا روي آوردند. بدين ترتيب مدرسة فيضيه به يكي از مهم‌ترين مراكز تعليم و تعلم علوم مذهبي شيعيان مبدل شد.

به همت و قوت علمي استادان برجستة آن همچون صدر و حجت خوانساري، اعتبار روزافزون يافت، تا اين كه در دورة مرجعيت آيت‌الله بروجردي به اوج اهميت و قوت علمي رسيد،7 آنگونه كه حوزة علمية نجف را نيز تحت‌الشعاع خويش قرار داد. اين امر سبب شد كه از اقصي نقاط عالم، طلاب علوم ديني بدانجا روي آوردند.

افزايش روزافزون طلاب، سبب توسعة بنا به دو طبقه، چهار ايوان و بيش از يكصد حجره گرديد.8 علاوه بر اين كتابخانه‌اي تخصصي براي آن تدارك ديده شد كه از با سابقه‌ترين كتابخانه‌هاي عمومي شهر قم است و شيخ عبدالكريم حائري يزدي* آن را بنيان نهاد. اين كتابخانه در 1309ش افتتاح شد و روز به روز افزايش و گسترش بيشتري يافت. خصوصاً در دورة زعامت آيت‌الله بروجردي. اين كتابخانه كه در ضلع غربي مدرسه واقع شده است، چندين هزار جلد كتاب چاپي و بيش از دوهزار نسخة خطي دارد.9 صرف نظر از جنبه‌هاي علمي و مذهبي، مدرسة فيضيه كانون فعاليت‌هاي سياسي بسياري در دورة معاصر خصوصاً دورة محمدرضا شاه پهلوي بوده است. نقطة عطف اين فعاليت‌ها، قيام پانزده خرداد 1342ش* و نهضت امام خميني تا پيروزي انقلاب اسلامي در 1357ش است. فيضيه اصلي‌ترين پايگاه سخنراني و مبارزة امام خميني و يارانش عليه حاكميت نظام پهلوي بود، از اين رو نظام پهلوي با درك اين موضوع در نخستين اقدام تخريبي خود، در دوم فروردين 1342ش قواي امنيتي و مأموران حكومتي خود را به آنجا فرستاد كه به كشته و مجروح شدن عده‌اي از حضار منجر گشت. اين واقعه و حوادث متعاقب آن از جمله مسائل زمينه‌ساز قيام 15 خرداد 1342ش گرديد.10

 

مآخذ:

  1. مدرسي طباطبايي. تربت پاكان. ج 2، قم: چاپخانة مهر، 1335، ص 132؛ سلطان‌زاده، حسين. تاريخ مدارس ايران. 1364، ص 337.
  2. مدرسي طباطبايي. همان. ص 132.
  3. ناصرالشريعه، شيخ محمدحسين. تاريخ قم. به كوشش علي دواني، تهران: 1372، ص 155.
  4. سلطان‌زاده، حسين. همان. ص 337.
  5. همانجا؛ ناصرالشريعه، شيخ محمدحسين. همان. ص 156؛ شريف‌رازي، محمد. گنجينة دانشمندان. ج 1، ص 40.
  6. كتاب هفته. شمارة 165، 11 بهمن 1382، ص 18.
  7. شريف‌رازي، محمد. همان. ص 40.
  8. زنده دل، حسن. راهنماي جامع ايرانگردي در استان قم. تهران: 1379، ص 56 و 57؛ مدرسي طباطبايي، ج 2، همان. ص 132.
  9. موحد ابطحي، سيد حجت. آشنايي با حوزه‌هاي علمية شيعه. ج 1، ص 343؛ كتاب هفته. همان، ص 18.
  10. رجبي، محمدحسن. زندگينامة سياسي امام خميني. ج 1، ص 266-267؛ روحاني، سيد حميد. نهضت امام خميني. ج 2، ص 377-395؛ مدرسة فيضيه به روايت اسناد ساواك. تهران: مركز بررسي اسناد تاريخي وزارت اطلاعات، 1380، ص سه و بيست و يك.
جعفر گلشن