Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

قزلباش، مريدان شاه و هسته اصلي سپاه صفوي در ترويج تشيع و تشكيل سلسله صفوي (1501م/ 907).

به معني سرخ‌سر و به طوايف مختلف ترك كه سلطان حيدر و شاه اسماعيل صفوي را در ترويج مذهب شيعه و تحصيل سلطنت ياري كردند، گفته مي‌شود1. اين طوايف به سبب كلاه سرخي كه به دستور «مرشد كامل» گذاشتند به قزلباش معروف شدند. اين كلاه سرخ كه دوازده ترك به نشانه دوازده اما اولين بار توسط سلطان حيدر ايجاد شده2 و پيوند دهنده تمام طوايف گوناگون قزلباش در زمان شاه اسماعيل اول بود و مركب از طوايف روملو، شاملو، استاجلو، نكلو، ذوالقدر، قاجار و افشار بودند3 و مرشد كامل يعني شاه اسماعيل را در رسيدن به قدرت ياري دادند و به سبب همين امر بيشتر مناسب و عناوين مثل اميرالامرايي و بيگلربيگي را در اختيار داشتند به گونه‌اي كه در آن زمان ايران مملكت قزلباشها خوانده مي‌شد.4 پس از مرگ شاه اسماعيل بر قدرت و نفوذ قزلباشها افزوده شد و با آنكه به ظاهر ارادت سران قزلباش نسبت به مرشد كامل وجود داشت5 ولي با زوال ايمان و اخلاص روحاني، قزلباشها وارد درگيري‌هاي قدرت شدند. به گونه‌اي كه در زمان شاه تهماسب و پس از او عده‌اي حيدر ميرزا و عده‌اي ديگر تمام شاهزادگان صفوي به جز محمد خدابنده را كشتند و گروهي نيز در خراسان عباس ميرزا را به شاهي برداشتند.6 شاه عباس اول (1629- 1588م/ 1038- 996) براي از بين بردن خطر آنجا نيروي نظامي جديدي مركب از غلامان چركس، گرجي و ارمني به نام غلامان شاه ايجاد كرد7 ولي قدرت قزلباشها به صورت محدود حفظ و به يكي از عوامل سقوط سلسله صفوي (1736م 1148ق) تبديل شد.8


مآخذ:

  1. تهراني شفق اكبر، اميران دربار، تهران، شركت سهامي انتشار، 1385، ص 123.
  2. عالم آراي شاه اسماعيل، با مقدمه و تصحيح اصغر منتظر مصاحب، تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، تهران 1349ص 26 و آنجوللو، سفرنامه‌هاي ونيزيان، ترجمه منوچهر اميري، تهران: خوارزمي، 1349، ص 223- 226 و هم‌چنين نوايي عبدالسين، تاريخ ايران و جهان، تهران: همان، 1366، ص 145.
  3. سيوري راجر، ايران عصر صفوي، ترجمه كامبيز عزيزي، تهران: مركز 1393، ص 24، هم‌چنين، لكهارت لارنس، انقراض سلسله صفويه و ايام  استيلاي افاغنه در ايران، ترجمه مصطفي قلي عماد، ص 19.
  4. فلسفي نصرالله، زندگاني شاه عباس اول، تهران: علمي، 1364، ج، ص 221.
  5. سيوري راجر، تحقيقاتي در تاريخ ايران عصر صفوي، ترجمه عباسقلي غفاري‌فرد و محمد باقر آرام، تهران: امير كبير، 1382، ص 112.
  6. لوئي بلان لوسين، زندگي شاه عباس صوفي، ترجمه ولي الله شادان، اساطير، ص،40.
  7. سيوري، ايران عصر صفوي، ص 76.
  8. لوئي بلان، ص 40.
    فاطمه نوبخت