Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

قزوين، نام استاني درنيمه شمالي ايران به مركزيت شهري به همين نام (← شهر قزوين) ايت استان از شمال با استان‌هاي مازنداران و گيلان، ازغرب با استان زنجان، از شرق با استان تهران، و از جنوب با استان مركزي و همدانريال همسايه است.1

استان قزوين با مختصات جغرافيايي 24َ˚35 تا 49َ˚36 عرض شمالي و 44َ˚48 تا 51َ˚50 طول شرقي، و وسعت 15491كم، 9/0 درصد از مساحت ايران را تشكيل مي‌دهد.1

اين استان برابر آخرين تقسيمات كشوري، داراي 5 شهرستان، 19 بخش، 46 دهستان و 24 شهر است. اسامي شهرستان‌هاي استان عبارتند از: آبيك، البرز، تاكستان و قزوين.3

استان قزوين با داشتن ارتفاعي بالاتر از ارتفاع متوسط ايران (1200م) در 90 درصد از سطح خود، يكي از استان‌هاي مرتفع و كوهستاني ايران است. رشته كوه‌هاي البرز غربي و كوه‌هاي طارم سراسر شمال استان را فرا گرفته و در جنوب استان نيز كوه‌هاي آراسنج و آوج واقع شده‌اند. در ميان اين واحدهاي كوهستاني، و در بخش مياني استان، دشت بزرگ قزوين قرار دارد كه مراكز هر پنج شهرستان استان، كه پنج كانون بزرگ شهري استان نيز هستند، يعني شهرهاي قزوين، تاكستان، بويين زهرا، آبيك و البرز، در همين دشت قرار دارند.4

درجه حرارت و ميزان بارش در استان قزوين كه عوامل تشكيل دهنده چگونگي آب و هوا هستند، با توجه به توپوگرافي و ميزان وزش باد به داخل استان، داراي تفاوت‌هايي است. اختلاف شديد ارتفاع بين مناطق كوهستاني و دشت قزوين و نيز جهت و امتداد ناهمواري‌هاي شمال استان كه مانع از ورود بادهاي باران آور خزري و حتي توده‌هاي هواي مديترانه‌اي مي‌شود، در مجموع آب و هواي كوهستاني متأثر از ارتفاع را حاكم بر استان ساخته است. در نقشه همباران استان ميزان بارندگي ساليانه استان از 750 ميلي متر در شمال و 650 ميلي متر از جنوب آغاز شده و در جنوب شرقي دشت قزوين به تدريج 200 ميلي متر كاهش مي‌يابد. با اين حال باد «مه» كه منشاء آن ارتفاعات اطراف سفيدرود است و نيز باد «راز» كه منشاء آن فلات مركزي ايران است، استان قزوين را تحت تأثير نتايج مثبت خود قرار مي‌دهد.5 بخش عمده‌اي از گستره جغرافيايي استان قزوين در زير حوضه درياچه نمك6 (در حوضه آبريز ايران مركزي) و بخش كوچك تر آن در زير حوضه سفيدرود (در حوضه آبريز درياچه خزر) قرار دارد.7

رودهاي نسبتاً پر آب طالقان رود و شاهرود در منطقه كوهستاني شمال استان، پس از دريافت ريزآبه‌هاي متعدد نهايتاً به درياچه سد سفيدرود ملحق شده و سپس همراه با رود مذكور به درياي خزر مي‌ريزد.

جريان‌هاي سطحي موجود در دشت قزوين كه از ارتفاعات شمال، غرب و جنوب سرچشمه مي‌گيرد به طور مستقيم و يا غيرمستقيم، نهايتاً رود شور را تشكيل مي‌دهند و به سوي درياچه نمك (قم) روان مي‌شوند.8

استان قزوين، عموماً بر روي منطقه‌اي زلزله خيز با خطر «خيلي بالا»، «بالا»، و «متوسط، با گسل‌هاي متعدد كه در نيم قرن اخير موجب وقوع زلزله‌هاي شديد، بويژه دو زلزله مرگبار و ويرانگر بوئين زهرا و رودبار ـ طارم به بزرگي 2/7 و 3/7 ريشتر در 1341 و 1369 شده است، قرار دارد.9

سرزمين قزوين، با نام‌هاي باستاني خود از جمله شادشاپور، كازبين، كاسپين، كاشوين، كژوين و نيز با لقب‌هاي باب الجنه، دارالموحدين،10 از گذشته‌هاي دور به عنوان سرزميني تاريخي و شناخته شده در جغرافياي ايران، در منابع و آثار تاريخي مكتوب، مطرح بوده است.

در حدودالعالم از قزوين چنين ياد شده است كه «از گرد وي بارۀ، و ايشانرا يكي جوي آبست كي اندر ميان مزگت جامع گذرد و چندانست كي بخورند...»11

در عجايب المخلوقات و غرايب الموجودات پنج بار از قزوين نام برده شده با اين عنوان كه شهر قزوين را شاپور ] ذولاكتاف[ بنا كرد و اهالي آن مردمي هستند «دين دار با جمال و هيبت و شجاع و جمعيت و كثرتي دارند كي در عالم شهري بنا شد كي در آن گروهي از قزوين بنا شد...».12

و در نزهۀالقلوب متعلق به حمدالله مستوفي كه خود از اهالي قزوين است، 26 دفعه ذكر قزوين آمده است، از جمله: «... ولاتيش كما بيش سيصد پاره ديه و مزرعه است به هشت ناحيت و در آن ديه‌هاي معتبرست چون: فارسچين و خيارج و قرقسين و شال و سگزآباد و سياه دهان ] سياه دُهُن[ و سوميقان و شهرستانك و...»13

در عصر مغول، «قزوين و سلطانيه» كه پيشتر فقط قزوين ناميده مي‌شد، به عنوان يك تومان از نُه تومان موجود در تقسيمات كشوري آن عصر، شناخته مي‌شد.14 در عصر صفوي، انتخاب قزوين به عنوان پايتخت بر اهميت منطقه افزود و اين شهر دارالسلطنه نام گرفت.15

و در پايان قرن هفدهم ميلادي يكي از ايالت‌هاي ايران بود كه توسط بيگلربيگان اداره مي‌شد.16 و در دوره فرمانروايي كريمخان زند، قزوين با عنوان دارالملك يكي از ايالت‌هاي ايران بود،17 تا اين كه در 1316 به عنوان بخشي از «استان شمال» كه بعداً «استان يكم» ناميده شد.18 در 1326 استان مركزي به مركزيت شهر تهران تأسيس شد و شهرستان قزوين نيز آن استان جاي گرفت و در 1356، شهرستان قزوين زير پوشش استان زنجان قرار گرفت  و بالاخره در 1376، استان قزوين تأسيس گرديد.19

شهرستان‌هاي تابع استان قزوين در سرشماري 1375، داراي 968257 تن جمعيت بود، كه طبق برآورد انجام گرفته اين تعداد در 1384 به 116686 تن رسيده است.20

استان قزوين با توجه به نزديكي به پايتخت و داشتن شبكه ارتباطي زميني با استان‌هاي مختلف، يكي از مناطق پر رفت و آمد كشور است. تأسيس شهر صنعتي البرز و شهرك‌هاي صنعتي ديگر در مناطق مختلف استان و نيز بهره مندي از امكانات مساعد طبيعي و نيز احداث مراكز آموزشي و دانشگاه‌هاي مختلف، اين استان را در مجموع به صورت يكي از استان‌هاي توسعه يافته و جذب كننده جمعيت در آورده است. افزون بر آن، وجود جاذبه‌هاي گوناگون طبيعي و تاريخي، از جنگل‌هاي طارم سفلي و چشم انداز كوهستاني و جنگلي الموت گرفته تا نمكزار جنوب شرقي استان و از دره زيباي شاهرود و ارتفاعات آن گرفته تا دشت حاصلخيز قزوين، در مجموع شرايط مساعدي را براي توسعه گردشگري و فعاليت‌هاي اقتصادي فراهم ساخته است.21

 

مآخذ:

  1. سازمان نقشه برداري كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكاني (استان قزوين). چ1، تهران: سازمان نقشه برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور)، 1384، ص1.
  2. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. اطلس راهنماي استان‌هاي ايران. چ2. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1384، ص39.
  3. دفتر تقسيمات كشوري. نقشه و جدول تقسيمات كشوري. تهران: وزارت كشور، 1383، ص 5 و 6.
  4. سازمان پژوهش و برنامه ريزي آموزشي. جغرافياي استان قزوين. چ5، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌هاي درسي ايران، 1383، ص 23.
  5. همان. ص4.
  6. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور. (ج3: حوضه آبريز درياي خزر). تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1383، ص 5-3، 255 و 256.
  7. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور. (ج2 :حوضه آبريز درياي خزر). چ1. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1382، ص 99-95، 291و104.
  8. منبع 4. ص 23.
  9. الف : سازمان نقشه برداري كشور. اطلس زمين شناسي (اطلس ملي ايران). چ1. تهران: سازمان نقشه برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور)، 1382، ص45.

    ب: منبع 4. ص 34 و 35.
  10. چكنگي، علي رضا. فرهنگنامه تطبيقي نام‌هاي قديم و جديد مكان‌هاي جغرافيايي ايران و نواحي مجاور. چ1. مشهد: آستان قدس رضوي، بنياد پژوهش‌هاي اسلامي، 1378، ص177 ص 235.
  11. حدودالعالم من المشرق الي المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوري، 1362، ص142.
  12. طوسي، محمد بن محمود بن احمد. عجايب المخلوقات و غرايب الموجودات. به اهتمام منوچهر ستوده، چ2، تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، 1382، ص 258 و 259.
  13. مستوفي قزويني، حمدالله. نزهۀالقلوب. به كوشش دكتر محمد دبيرسياقي، چ1، قزوين: حديث امروز، 1381، ص191.
  14. اميراحمديان، بهرام. تقسيمات كشوري. چ1. تهران: دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي، 1383، ص60.
  15. تذكرۀالملوك. سازمان اداري حكومت صفوي يا تعليقات مينورسكي بر تذكرۀالملوك، به كوشش محمد دبير سياقي، ترجمه مسعود رجب نيا، چ3، تهران: اميركبير، 1378، ص4 و 5.
  16. پيگولوسكايا، اي.و. و ديگران. تاريخ ايران. ترجمه كريم كشاورز، تهران: پيام، ] بي تا[، ص 550.
  17. منبع 14. ص78.
  18. همان. ص 85 و 87.
  19. دفتر تقسيمات كشوري. جدول، نقشه و بروشور تاريخچه تقسيمات كشوري. تهران: دفتر تقسيمات كشوري (وزارت كشور)، 1384.
  20. مركز آمار ايران. بازسازي و برآورد جمعيت شهرستان‌هاي كشور. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور)، 1383، ص 149 و 150.
  21. منبع 4. ص 64-46.
    غلامحسین تکمیل‌همایون