Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

قزوين، نام استاني درنيمه شمالي ايران و به مركزيت شهري به همين نام (شهر قزوين*).

اين استان از شمال با استان‌هاي مازندران و گيلان، ازغرب با استان زنجان، از شرق با استان تهران، و از جنوب با استان مركزي و همدان، همسايه است.1

استان قزوين با مختصات جغرافيايي '24 ْ35 تا '49 ْ36 عرض شمالي و'44 ْ48  تا '51 ْ50 طول شرقي، و وسعت 15491كم، 9/0 درصد از مساحت ايران را تشكيل مي‌دهد.1

اين استان برابر آخرين تقسيمات كشوري، داراي 5 شهرستان، 19 بخش، 46 دهستان و 24 شهر است. اسامي شهرستان‌هاي استان عبارتند از: آبيك، البرز، تاكستان و قزوين.3

استان قزوين با داشتن ارتفاعي بالاتر از ارتفاع متوسط ايران (1200م) در 90 درصد از سطح خود، يكي از استان‌هاي مرتفع و كوهستاني ايران است. رشته كوه‌هاي البرز غربي و كوه‌هاي طارم سراسر شمال استان را فرا گرفته و در جنوب استان نيز كوه‌هاي آراسنج و آوج واقع شده‌اند. در ميان اين واحد‌هاي كوهستاني، و در بخش مياني استان، دشت بزرگ قزوين قرار دارد كه مراكز هر پنج شهرستان استان، كه پنج كانون بزرگ شهري استان نيز هستند، يعني شهرهاي قزوين، تاكستان، بويين زهرا، آبيك و البرز، در همين دشت قرار دارند.4

درجه حرارت و ميزان بارش در استان قزوين كه عوامل تشكيل دهندة چگونگي آب و هوا هستند، با توجه به توپوگرافي[1] (موضع‌نگاري) و ميزان وزش باد به داخل استان، داراي تفاوت‌هايي است. اختلاف شديد ارتفاع بين مناطق كوهستاني و دشت قزوين و نيز جهت و امتداد ناهمواري‌هاي شمال استان كه مانع از ورود بادهاي باران آور خزري و حتي توده‌هاي هواي مديترانه‌اي مي‌شود، در مجموع آب و هواي كوهستاني متأثر از ارتفاع را حاكم بر استان ساخته است. در نقشة همباران استان، ميزان بارندگي ساليانه استان از 750 مم‍ در شمال و 650 مم‍ از جنوب آغاز مي‌شود و به 200 مم‍ در جنوب شرقي دشت قزوين به تدريج كاهش مي‌يابد. با اين حال باد «مه» كه منشاء آن ارتفاعات اطراف سفيدرود است و نيز باد «راز» كه منشاء آن فلات مركزي ايران است، استان قزوين را تحت تأثير نتايج مثبت خود قرار مي‌دهد.5 بخش عمده‌اي از گسترة جغرافيايي استان قزوين در زير حوضة درياچة نمك6 (در حوضة آبريز ايران مركزي) و بخش كوچك‌تر آن در زير حوضة سفيدرود (در حوضة آبريز درياچة خزر) قرار دارد.7

رودهاي نسبتاً پر آب طالقان‌رود و شاهرود در منطقة كوهستاني شمال استان، پس از دريافت ريزآبه‌هاي متعدد نهايتاً به درياچة سد سفيدرود ملحق شده و سپس همراه با رود مذكور به درياي خزر مي‌ريزد.

جريان‌هاي سطحي موجود در دشت قزوين كه از ارتفاعات شمال، غرب و جنوب سرچشمه مي‌گيرند نهايتاً به طور مستقيم يا غيرمستقيم، رود شور را تشكيل مي‌دهند و به سوي درياچة نمك (قم) روان مي‌شوند.8

استان قزوين، عموماً بر روي منطقه‌اي زلزله‌خيز با خطر «خيلي بالا»، «بالا»، و «متوسط» و با گسل‌هاي متعدد قرار دارد. در نيم قرن اخير زلزله‌هاي شديدي قزوين را لرزانده است، به‌ويژه دو زلزلة مرگبار و ويرانگر بوئين زهرا و رودبار ـ طارم به بزرگي 2/7 و 3/7 ريشتر در 1341ش و 1369ش.9

سرزمين قزوين، با نام‌هايي باستاني مانند شادشاپور، كازبين، كاسپين، كاشوين، كژوين و نيز با لقب‌هاي باب‌الجنّه، دارالموحدين،10 از گذشته‌هاي دور به عنوان سرزميني تاريخي و شناخته شده در جغرافياي ايران، در منابع و آثار تاريخي مكتوب، مطرح بوده است.

در حدودالعالم از قزوين چنين ياد شده است: «از گرد وي باره‌اي، و ايشانرا يكي جوي آبست كي اندر ميان مزگت جامع گذرد و چندانست كي بخورند...»11

محمد بن محمود طوسي در عجايب‌المخلوقات و غرايب‌الموجودات پنج بار از قزوين نام برده و نوشته است كه شهر قزوين را شاپور ] ذولاكتاف[ بنا كرد و اهالي آن مردمي هستند «دين‌دار با جمال و هيبت و شجاع و به حميّت و كثرتي دارند كي در عالم شهري بنا شد كي در آن گروهي از قزوين بنا شد...».12

حمدالله مستوفي كه خود از اهالي قزوين است، در نزهۀالقلوب 26 بار از قزوين ياد كرده است، از جمله: «... ولايتش كما بيش سيصد پاره ديه و مزرعه است به هشت ناحيت و در آن ديه‌هاي معتبرست چون: فارسچين و خيارج و قرقسين و شال و سگزآباد و سياه دهان ] سياه دُهُن[ و سوميقان و شهرستانك و...»13

در عصر مغول، «قزوين و سلطانيه» كه پيشتر فقط قزوين ناميده مي‌شد، به عنوان يك تومان از نُه تومان موجود در تقسيمات كشوري آن عصر، شناخته مي‌شد.14 در عصر صفوي، انتخاب قزوين به عنوان پايتخت بر اهميت منطقه افزود و اين شهر دارالسلطنه نام گرفت15 و در پايان قرن هفدهم ميلادي (اوايل قرن دوازدهم هجري قمري) يكي از ايالت‌هاي ايران بود كه توسط بيگلربيگان اداره مي‌شد.16 در دورة فرمانروايي كريمخان زند (1163-1193ق / 1749-1779م)، قزوين با عنوان دارالملك، يكي از ايالت‌هاي ايران بود.17 در 1316ش بخشي از «استان شمال» شد كه بعداً «استان يكم» ناميده شد.18 در 1326 استان مركزي به مركزيت شهر تهران تأسيس شد و شهرستان قزوين نيز در آن استان جاي گرفت و در 1356، شهرستان قزوين زير پوشش استان زنجان قرار گرفت و سرانجام در 1376، استان قزوين تأسيس گرديد.19

شهرستان‌هاي تابع استان قزوين در سرشماري 1375، داراي 968257 تن جمعيت بود، كه طبق برآورد انجام گرفته، اين تعداد در 1384 به 116686 تن رسيده است.20

استان قزوين با توجه به نزديكي به پايتخت و داشتن شبكة ارتباطي زميني با استان‌هاي مختلف، يكي از مناطق پر رفت و آمد كشور است. تأسيس شهر صنعتي البرز و شهرك‌هاي صنعتي ديگر در مناطق مختلف استان و نيز بهره‌مندي از امكانات مساعد طبيعي و نيز احداث مراكز آموزشي و دانشگاه‌هاي مختلف، اين استان را در مجموع به صورت يكي از استان‌هاي توسعه يافته و جذب‌كننده جمعيت درآورده است. افزون بر آن، وجود جاذبه‌هاي گوناگون طبيعي و تاريخي، از جنگل‌هاي طارم سفلي و چشم انداز كوهستاني و جنگلي الموت گرفته تا نمكزار جنوب شرقي استان و از درة زيباي شاهرود و ارتفاعات آن گرفته تا دشت حاصلخيز قزوين، در مجموع شرايط مساعدي را براي توسعة گردشگري و فعاليت‌هاي اقتصادي فراهم ساخته است.21

 

مآخذ:

  1. سازمان نقشه‌برداري كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكاني (استان قزوين). تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1384، ص1.
  2. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. اطلس راهنماي استان‌هاي ايران. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1384، ص39.
  3. دفتر تقسيمات كشوري. جدول و نقشه تقسيمات كشوري. تهران: وزارت كشور، 1384.
  4. سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي. جغرافياي استان قزوين. تهران: 1383، ص 5 و 6.
  5. همان. ص 9-11.
  6. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور. (ج3: حوضة آبريز ایران مرکزی)، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1383، ص 5-3، 255 و 256.
  7. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور. (ج2: حوضه آبريز درياي خزر). تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1382، ص 99-95، 291و104.
  8. جغرافياي استان قزوين. همان. ص 23.
  9. سازمان نقشه‌برداري كشور. اطلس زمين‌شناسي (اطلس ملي ايران). تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص45؛ جغرافياي استان قزوين. همان. ص 34 و 35.
  10. چكنگي، عليرضا. فرهنگنامة تطبيقي نام‌هاي قديم و جديد مكان‌هاي جغرافيايي ايران و نواحي مجاور. چ 1، مشهد: بنياد پژوهش‌هاي اسلامي، 1378، ص 177 و 235.
  11. حدودالعالم من المشرق الي المغرب. به كوشش منوچهر ستوده. تهران: طهوري، 1362، ص142.
  12. طوسي، محمد بن محمود بن احمد. عجايب المخلوقات و غرايب الموجودات. به اهتمام منوچهر ستوده، تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، 1382، ص 258 و 259.
  13. مستوفي قزويني، حمدالله. نزهۀالقلوب. به كوشش دكتر محمّد دبيرسياقي، قزوين: حديث امروز، 1381، ص 101.
  14. اميراحمديان، بهرام. تقسيمات كشوري. تهران: دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي، 1383، ص60.
  15. تذكرۀالملوك. سازمان اداري حكومت صفوي يا تعليقات مينورسكي بر تذكرۀالملوك، به كوشش دکتر محمّد دبيرسياقي، ترجمه مسعود رجب‌نيا، تهران: اميركبير، 1378، ص4 و 5.
  16. پيگولوسكايا، اي.و. و ديگران. تاريخ ايران. ترجمه كريم كشاورز، تهران: پيام، ] بي تا[، ص 550.
  17. اميراحمديان. همان. ص78.
  18. همان. ص 85 و 87.
  19. دفتر تقسيمات كشوري. جدول، نقشه و بروشور تاريخچه تقسيمات كشوري. تهران: دفتر تقسيمات كشوري (وزارت كشور)، 1384.
  20. مركز آمار ايران. بازسازي و برآورد جمعيت شهرستان‌هاي كشور. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1383، ص 149 و 150.
  21. جغرافياي استان قزوين. همان. ص 64-46.
    [1]. Topography
غلامحسین تکمیل‌همایون