Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

قم، نام استان، شهرستان، شهر و رودي است در ناحية مركزي كشور.

شهرستان قم، برابر آخرين تغييرات تقسيمات كشوري، در 1383ش، مشتمل بر 5 شهر و 5 بخش و 9 دهستان است.1 اين شهرستان از شمال با شهرستان‌هاي ري و ورامين (در استان تهران)، از شرق با درياچة قم و شهرستان گرمسار (در استان سمنان)، از غرب با شهرستان‌هاي مأمونيه، ساوه، تفرش و آشتيان (در استان مركزي) و از جنوب با شهرستان‌هاي دليجان (استان مركزي) و كاشان و آران و بيدگل (از استان اصفهان) همسايه است.2 مناطق شرقي و شمالي شهرستان قم، خشك و هموار، اما قسمت‌هاي جنوبي و غربي آن كوهستاني و داراي ارتفاعات متعددي بعضاً بيش از 3000 متر است كه كوه غليق با 3176 متر در ميان كوه‌هاي اردهال از آن جمله است.3

قم رود از جمله رودخانه‌هاي مهم شهرستان است كه پس از عبور از شهربه قره‌چاي مي‌پيوند و سپس به درياچة نمك مي‌ريزد. رودهاي كرج، جاجرود و شور فشاپويه كه از دامنه‌هاي البرز سرچشمه مي‌گيرند نيز از منابع آبي همان درياچه هستند. همچنين برخي جريان‌هاي كوچك و فصلي آب در اطراف جاده قم ـ تهران و بخشي از رود شور، تأمين‌كنندة آب درياچة كوچكي به نام حوض سلطان هستند كه در شمال شهرستان واقع است.4

شهر قم در 148 كيلومتري جنوب تهران،5 با "15 '53  ْ50 طول شرقي و "30 '38  ْ34 عرض شمالي و ارتفاع 930 متر از سطح دريا6 و با آب و هوايي گرم و خشك در گذشته با نام‌هايي چون «كُم»، «كُمندان»، «كوآنا»، «كُومه»، «مَمّجان»، «مَنيجان» و ... و نيز با لقب‌هايي نظير دارالموحدين، دارالايمان، دارالمؤمنين و خيرالمقدمين7 ناميده مي‌شد.

يعقوبي (د.ح. 290ق/ 903م) در البلدان، قم را شهري بزرگ مي‌داند: «... از شهر همدان تا شهر قم پنج منزل راه است، و شهر بزرگ قم، به آن «منيجان» گفته مي‌شود و شهري است جليل‌القدر كه گويند در آن هزار گذر است و درون شهر دژي است كهن براي عجم، و در كنار آن شهري است كه به آن «كمندان» گفته مي‌شود، و آن را رودخانه‌اي است كه در ميان دو شهر، آب در ميان دو شهر، آب در آن جاري است و روي آن پل‌هايي است كه با سنگ بسته شده و روي آن‌ها از شهر «منيجان» به شهر «كمندان» عبور مي‌كنند...»8

اين شهر، پيش از اسلام نيز موجوديت داشته و حتي برخي بناي آن را به طهمورث نسبت داده‌اند؛9 اما با توجه به روايات و اسناد معتبر تاريخي، شهرت و مدنيت قابل توجه آن بعد از اسلام بوده است.10 آثار بر جاي مانده در داخل و خارج اين شهر نيز تعلق فرهنگ و تمدن شهري قم را به دورة اسلامي و همچنين رونق و اعتبار آن را در عصر مذكور آشكار مي‌سازد.11 شهر قم به دست ابوموسي اشعري گشوده و آن‌گونه كه مشهور است در نيمة دوم قرن نخستين هجري قمري اعراب اشعري به قم آمدند و براي خود شهري جديد در قسمتي از سرزمين قم بنياد نهادند.12

با اين حال اهالي قم تبعيت كامل از خلفاي عرب را بر خود روا نداشتند، آن گونه كه در زمان خلافت مأمون و سپس معتزد از خلفاي بني عباس «مردم عليه خليفه، سر به شورش برداشتند، در اين نوبت [زمان معتزد 252-255ق / 866-869م] به فرمان خليفه موسي بن بُغا حاكم عراقين مأمور سركوبي شورشيان شد. باروي شهر را كه مجدداً بنا شده بود، ويران كرد و عدة زيادي از ساكنين شهر در اين حادثه مقتول شدند.»13

به روايتي حضرت فاطمه معصومه(ع) دختر امام موسي كاظم(ع) هنگامي كه قصد عزيمت به خراسان را داشت در قم يا ساوه بيمار شد و در قم درگذشت. وجود بارگاه آن حضرت و نيز ساكنان شيعه مذهب شهر كه به قول ابن حوقل (جغرافي‌دان قرن چهارم هجري)، اكثريت مسلمانان ساكن در قم را تشكيل مي‌دادند، موجب گرديد كه شيعيان گريخته از دستگاه جور و ستم خلفاي بني عباس به سوي اين شهر روان شوند و شهر قم به تدريج مركز تجمع شيعيان گردد.14

شهر قم گرچه در حمله‌هاي قشون مغول و تيمور و افغان‌ها صدمات بسيار ديد، امّا از توسعة خود به ويژه به هنگام سلطنت شاهان صفوي، به دليل تعلق خاطري كه آنان به مذهب تشيع داشتند، باز نماند؛ آن گونه كه محل دفن بعضي از سلاطين صفوي از جمله شاه عباس دوم، شاه سليمان و شاه سلطان حسين و همچنين مدفن بسياري از بزرگان، اكابر و علماي دين گرديد.15

آقا محمد خان قاجار دروازه‌هاي قم را به دليل مقاومت مردم، به سختي گشود و به قصد انتقام فرمان به قتل عام مردم داد؛ اما با وساطت و شفاعت گروهي از علما چنين نشد و به قول افضل‌الملك (د 1348ق / 1929م) آقا محمد خان ابتدا قبول نكرد اما با اصرار شفاعت‌كنندگان «تلطف فرمودند و دست از قتل و تاراج شهر كشيدند».16

توجه به شهر قم در عصر قاجار و پهلوي، به‌ويژه پس از تأسيس حوزه علميه از سوي مرحوم حاج شيخ عبدالكريم حائري و به هنگام مرجعيت مرحوم آيت‌الله العظمي بروجردي، با توسعه آستان حضرت معصومه(س) و با ساخت اماكن مذهبي، فرهنگي و آموزشي، فزوني يافت و احداث راه‌آهن و راه شوسه و آزادراه به اهميت ارتباطي و مواصلاتي اين شهر افزود.

در حال حاضر وجود امام‌زاده‌ها، مقابر بزرگان، مسجدها و مدرسه‌هاي تاريخي و زيارتگاه‌هاي برجاي مانده از گذشته و نيز مدرسه‌هاي علميه، دانشگاه‌ها و مراكز متعدد پژوهشي و انتشاراتي مذهبي، شهر قم را به عنوان يكي از مراكز مهم نشر فرهنگ و انديشه اسلامي به جهانيان شناسانده است. اين توسعه موجب گرديده كه جمعيت اين شهر كه در سال 1335ش به تعداد 96499 تن شمارش شده بود، در سال 1375 به 777677 تن17 و در سال 1384، طبق برآوردها به 986922 تن افزايش يابد.18

 

مآخذ

  1. دفتر تقسيمات كشوري. نشرية عناصر و واحدهاي تقسيمات كشوري. تهران: دفتر تقسيمات كشوري (وزارت كشور)، 1383.
  2. سازمان نقشه‌برداري كشور. نقشة تقسيمات كشوري. تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1383.
  3. جعفري، عباس. گيتاشناسي ايران. ج 1، كوه‌ها و كوه‌نامة ايران، چ 2، تهران: گيتاشناسي، 1379، ص 55-57، 573.
  4. همان. ج 1، رودها و رودنامة ايران، چ 2، تهران: گيتاشناسي، 1379، ص 41؛ همان. ج 3، دايرة‌المعارف جغرافيايي ايران، چ 1، تهران: گيتاشناسي، 1379، ص 444 و 445.
  5. سازمان حمل و نقل و پايانه‌هاي كشور (وزارت راه و ترابري). اطلس جاده‌هاي ايران (ويرايش دوم). تهران: همشهري، 1380، ص 10.
  6. جعفري. همان. ج 3، دايرة‌المعارف جغرافيايي ايران، ص 948.
  7. چكنگي، عليرضا. فرهنگنامة تطبيقي نام‌هاي قديم و جديد مكان‌هاي جغرافيايي ايران و نواحي مجاور. چ 1، مشهد: بنياد پژوهش‌هاي اسلامي، 1378، ص 32، 52، 235 و 236.
  8. يعقوبي، ابن واضح (احمدبن ابي يعقوب). البلدان. بيروت: داراحياء التراث العربي، 1408ق / 1988م، ص 42.
  9. مستوفي، حمدالله. نزهةالقلوب. به كوشش گاي لسترنج، ليدن: بريل، 1333ق/1915م، ص 67.
  10. افضل‌الملك، ميرزا غلامحسين خان. تاريخ و جغرافياي قم از سفرنامة فارس ]سفرنامة قم – 1310ق[. به كوشش سيد حسين مدرسي طباطبايي، بي جا ]احتمالاً: قم[: وحيد، بي تا ]احتمالاً: 1396ق[، ص 73.
  11. مدرسي طباطبايي، سيد حسين. تربت پاكان. ج 2، قم: چاپخانة مهر، 1335، ص 29 به بعد.
  12. همان، ص 12.
  13. بيات، يدالله. كليات جغرافياي طبيعي و تاريخي ايران. چ 1، تهران: اميركبير، 1367، ص 161.
  14. ابن حوقل. صورة‌الارض. ترجمة دكتر جعفر شعار، تهران: بنياد فرهنگ ايران، 1345، ص 104.
  15. بيات. همان. ص 161-162.
  16. افضل‌الملك. همان. ص 100-101.
  17. نورالهي، طه. توزيع و طبقه‌بندي جمعيت شهرهاي ايران در سرشماري‌هاي 75-1335. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص 110.
  18. مركز آمار ايران. بازسازي و برآورد جمعيت شهرستان‌هاي كشور. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص 156.
غلامحسین تکمیل‌همایون