Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

ماد، نخستين دولت پادشاهي آريايي‌ در ايران(550-728 پ.م) مادها آريايي و شاخه‌اي از هند و اروپايي‌ها بودند كه با جدا شدن از شاخة هندي (1000 پ.م) به داخل فلات ايران آمده و در سواحل جنوبي درياچة اورميه ساكن شدند. در كتيبه‌اي متعلق به شلمنصر سوم پادشاه آشور (836 پ.م). از اين اقوام براي اولين بار در تاريخ نام برده شده است. شش طايفه اصلي ماد؛ بوزايي[1]، استروخاش[2]، بوديوئي[3]، ماگوئي(مغ)[4]، پاريته‌كينوئي[5] و اريزانتوئي[6] بودند.1 كه در ماد آتروپاتن (آذربايجان) نواحي داخلي ايران تا اصفهان، ري و حوالي كارون و كرخه تا دشت كوير پراكنده بودند.2 كوه‌هاي زاگرس در غرب و البرز در شمال، مانند دژ طبيعي نقش دفاعي براي آنان داشت. ديااكو[7] (674-728 پ.م) بنيانگذار دولت ماد ظاهراً در ابتدا نقش قاضي در ميان اين طوايف داشت و بعدها نقش سركرده و حكمران داخلي آنان را پيدا كرد.3 او ظاهراً مدتي از سوي پادشاه آشور (715 پ.م) در سوريه در تبعيد به سر مي‌برده است. پس از ديااكو، فرزندش فرورتيش[8] به پادشاهي رسيد (674 پ.م) وي عليه بزرگ‌‌ترين قدرت نظامي آن زمان- آشور- اقداماتي انجام داد اما با هجوم سكاها در قلمرو ماد براي مدتي پادشاهي را از مادها غصب كردند. پس از چندي مقتدرترين شاه ماد، كياكسار (هوخشتره / كشتاريتا، 585-624 پ.م)، پايه‌گذار اصلي دولت ماد، بر تخت نشست. هووخشتره توانست با به قتل رساندن سران قبايل سكايي، فتنة اين اقوام عليه سرزمينش را فرو نشاند. او سپاهي منظم متشكل از سواران، كمانداران و نيزه‌داران تشكيل داد. ساخت قلعة معروف اكباتان «هگمتانه»، پايتخت مادها كه داراي هفت باروي تو در تو بود، ظاهراً در دوران همين پادشاه انجام شده است. هوخشتره در 614 پ.م با اتحاد با نَبوپولَسَّر پادشاه بابل و استفاده از انحطاط دروني خاندان سلطنتي آشور، به اين سرزمين يورش برد و در 612 پ.م، در زمان پادشاهي سين‌شارشكين، فرزند آشور بني‌پال، موفق به فتح شهر نينوا پايتخت آشور، در شمال بين‌النهرين و انقراض امپراطوري آشور و تقسيم قلمرو آن ميان خود و بابل شد.4 او سپس با آليات[9] (560-611 پ.م)، پادشاه ليدي[10] به مبارزه برخاست و سرانجام پس از پنج سال نبرد بي‌حاصل و در اثر وقوع كسوف با اين پادشاه صلح كرد (28م585 پ.م) و در همين اثنا درگذشت. پس از او فرزندش آستياگ[11] (اژي‌دهاك / ايختوويكو،550-585 پ.م) كه مردي بسيار سنگ‌دل و خشن بود، بر تخت نشست. اين پادشاه علاقة چنداني به گسترش قلمرواش نداشت و نظر او بيشتر معطوف به شكوه دروني قلمرواش بود. دربار او تقليدي از دربار پادشاهان آشور بود و باغ‌ها و شكارگاه‌هاي سلطنتي(پرديس ‌/ فرديس)، از جمله شكوه دروني قلمرو او بود. آستياگ سرانجام در طي سه جنگ با كورش بنيانگذار امپراتوري هخامنشي، در اثر شوريدن سپاهيانش عليه او، شكست خورده و به دست كورش اسير شد. (550 پ.م) پس از شكست، دولت ماد منقرض شد. اقتصاد دولت ماد مبتني بر دامپروري، پرورش اسب، گاو و گوسفند بود. در اين جامعه نظام برده‌داري خانگي نيز رواج داشت. نظام اداري اين دولت مانند تشكيلات مشابه در دولت آشور و عيلام بود.5 از اين دوران تعدادي ظرف و جام‌هاي سيمين‌ وزرين، سنجاق، خنجر و شمشير فلزي داراي اشكال حيوانات و موجودات اساطيري بر دسته‌هاي آن‌ها و تعدادي شمش نقره كه ظاهراً نقش پول را داشته‌اند، به دست آمده‌اند.6 از اين دوران بناهايي مسكوني و اداري در گودان‌تپه و نوشجان‌تپه واقع در جنوب همدان به دست آمده‌اند كه معرف معماري آنان است. از زبان مادي امروزه به جز چند اسم خاص باقي‌ نمانده است.7

 

مآخذ:

 

  1. زرين‌كوب، عبدالحسين. تاريخ مردم ايران. تهران: 1364، انتشارات اميركبير، ج1، ص83.
  2. مشكور، محمد‌جواد. ايران در عهد باستان. تهران:1343، سازمان تربيت معلم و تحقيقات تربيتي، ج1، ص 149.
  3. پيرنيا، حسن(مشيرالدوله). ايران باستان. تهران: 1313، مجلس شوراي اسلامي، ج1، ص 176.
  4. دياكونف. اي.ام. تاريخ ماد. ترجمة كريم كشاورز. تهران:1345، بنگاه ترجمه و نشركتاب، ص 383.
  5. ميرسعيدي، نادر. ايران باستان. تهران: 1382، دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي، ص 25.
  6. گيرشمن، رومن. ايران از آغاز تا اسلام. مترجم محمود بهفروزي. تهران: 1377، انتشارات جامي، ص 106.
  7. ابوالقاسمي، محسن. راهنماي زبان‌هاي باستاني ايران. تهران: 1375، انتشارات سمت، ج1، ص 4.
    [1].  Bousai

[2].  Strawxtes

[3].  Boudioi

[4].  Magoi

[5].  Paritakinoi

[6]. Arizantoi

[7].  Dayāokū (Diokes)

[8].  Farāortes

[9]. Alyates  

[10].  Lidi

[11].  Astiyages

حسن باستانی‌راد