Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

مازندران، نام استاني است در شمال كشور به مركزيت شهر ساري (← ساري).

اين استان از شمال با درياي مازندران (← خزر) از غرب با استان‌هاي گيلان و قزوين، از جنوب با استان تهران، از جنوب شرق با استان سمنان و از غرب با استان گلستان همسايه است.1

استان مازندران با مختصات جغرافيايي '46 ˚35 تا '58 ˚36 عرض شمالي و'21 ˚50 تا '08 ˚54 طول شرقي و با وسعت 23833 كم‍2، 5/1 درصد از مساحت كشور را تشكيل مي‌دهد.2

اين استان بر اساس آخرين تقسيمات كشوري، داراي 16 شهرستان، 44 بخش، 113 دهستان و 51 شهر است. نام‌هاي شهرستان‌هاي استان مازندران عبارتند از: آمل، بابل، بابلسر، بهشهر، تنكابن، جويبار، چالوس، رامسر، ساري، سوادكوه، قائم‌شهر، محمودآباد، نكا، نور، نوشهر و گلوگاه. همة اين شهرستان‌ها به جز سوادكوه كه داراي مركزيتي به نام پل سفيد است، داراي مركزيتي همنام با شهرستان خود هستند.3

مازندران، استاني است ساحلي كه داراي مرز مشترك طولاني با درياست. تمامي شهرستان‌هاي استان به جز آمل، بابل، قائم‌شهر و سوادكوه، با دريا داراي مرز ساحلي هستند. قسمت هموار و جلگه‌اي مازندران، سرزميني هلالي شكل است كه از دامنه‌هاي قسمت كوهستاني استان شروع و به كناره‌هاي دريا ختم مي‌شود. بقاياي چين‌خوردگي‌هاي دوران سوم در كوهپايه‌هاي مازندران و بقاياي آبرفت‌هاي قديمي، كوهستان و ارتفاعات جنوب استان را به جلگه وصل مي‌كند و در همين مناطق، رودهاي متعدد، تقريباً به موازات هم از كوهستان به سوي جلگه و دريا روان هستند.4

البرز همچون ديواره‌اي قوسي شكل و عظيم، استان مازندران را از استان‌هاي مركزي و جنوبي ايران جدا مي‌سازد. اين سلسله جبال، خود داراي چندين رشته كوه موازي و داراي قله‌هاي متعددي است كه مرتفع‌ترين آنها در شرق استان، علم‌كوه، تخت سليمان، آزادكوه، سياه‌كمان و... هستند كه همه آنها ارتفاعي بيش از 4000م‍ دارند. در جنوب استان نيز قله دماوند به ارتفاع 5628م‍ واقع است كه بلندترين كوه در استان مازندران و كشور ايران به شمار مي‌آيد.5

استان مازندران در حوضة آبريز بزرگ درياي خزر قرار دارد كه خود از چند زير حوضه تشكيل شده است. اين استان تقريباً در زير حوضه‌هاي رودهاي چالوس، هراز، تالار ـ بابل رود و نكا ـ تجن واقع شده و رودهاي متعدد كوچك و بزرگ ديگري نيز در آن جاري است.6  براي مهار و استفاده بهينه از آب رودهاي جاري در استان، تعداد 10 سد مخزني و انحرافي بر روي آنها احداث شده كه سد مخزني شهيد رجايي به ارتفاع 138م‍، سد مخزني گلورد به ارتفاع 120م‍ و سد مخزني لار به ارتفاع 105م‍ كه در نزديكي شهرهاي ساري، نكا و لاريجان ـ آمل احداث شده از مرتفع‌ترين آنهاست.7

مناطق جلگه‌اي استان مازندران به دليل موقعيت مكاني خود، داراي آب و هوايي متأثر از همسايگي با سواحل درياي خزر است. كناره‌هاي كم عرض ساحلي واقع در حد فاصل كوهستان البرز و درياي خزر، اصولاً داراي آب و هوايي معتدل و مرطوب است. تقريباً در تمام ماه‌هاي سال ميزان بارش بيش از ميزان تبخير است و مقايسة سالانه دما در ايستگاه‌هاي سواحل جنوبي درياي خزر با يكديگر وضع متعادلي را بيان مي‌كند.8

اما هر چه به جنوب استان يعني به كوهپايه‌ها نزديك مي‌شويم از ميزان گرما كاسته شده و در نواحي كوهستاني سرما و يخبندان‌هاي طولاني (180 روز در سال)، حاكميت دارد و حتي در ارتفاعات جنوب استان به‌ويژه قله دماوند برف و يخبندان دائمي قابل مشاهده است.9 موقعيت كوهستاني، كوهپايه‌اي و جلگه‌اي بودن استان و نيز ميزان رطوبت، اندازه دما و كميت بارندگي، موجب ايجاد انواع پوشش گياهي و نهايتاً باعث تنوع در معيشت مردم و چگونگي شكل‌گيري زيستگاه‌هاي آنان شده است.

استان مازندران افزون بر استعدادهاي بالقوه رشد كشاورزي، صنايع دستي و توسعه صنايع مختلف جنگلي، توانمندي بالايي براي رونق و توسعه گردشگري كشور نيز محسوب مي‌شود. موقعيت ارتباطي اين استان از طريق هوا، خشكي و دريا با استان‌ها و كشورهاي همجوار موقعيت ممتازي به آن بخشيده است. مازندران از جمله استان‌هايي است كه بيشترين طول راه را نسبت به وسعت خود داشته و از اين نظر در مقام دوم كشور قرار دارد.10

در سال هاي اخير اين استان به لحاظ تعداد شاغلان در بخش معدن در رديف چهارم و از نظر سرمايه‌گذاري، اشتغال، ارزش افزوده و تعداد كارگاه‌ها، جزو هفت استان برتر كشور محسوب مي‌شود.11

سرزميني كه امروز از آن با نام مازندران ياد مي‌شود، به لحاظ موقعيت مساعد جغرافيايي خود همواره مسكون و آباد بوده است و در متون تاريخي از آن به بزرگي ياد شده است از جمله در حدودالعالم: «طبرستان [ناحيتيست] بزرگ از اين ناحيت ديلمان و حدش از چلوس است تا حد تميشه و اين ناحيت آبادان و [با نعمت و] بسيار خواسته و بازرگانان بسيار و طعامشان بيشترين نام برنج است و ماهي، بام خانهايشان [خانه‌هايشان] سفال سرخست از بسياري باران كي آنجا آيد به تابستان و زمستان»،12 و در البلدان نيز در شرح طبرستان آمده است: «طبرستان سرزميني مستقل است كه آن را مملكتي است با شكوه و پيوسته شاهش سپهبد ناميده مي‌شود...»13 و در عجايب‌المخلوقات نيز از طبرستان به عنوان اقليمي بزرگ كه «حد وي از بلاد اران تا جرجان و حدي تا درياي خزر تا طالقان و شهرهاي بسيار است...»14 ياد شده است.

مازندران با توجه به وسعت خود به لحاظ جمعيت از استان‌هاي پرتراكم ايران است. جمعيت اين استان در سرشماري 1375 تعداد 2602008 تن بوده15 كه در سرشماري سال 1385 به 2922432 تن افزايش پيدا كرده است.16

استان مازندران از ديرباز به عنوان يكي از ايالت‌هاي ايران در تقسيمات كشوري محسوب مي‌شده است. در عصر مغول متشكل از هفت تومان بوده است. در زمان كريمخان زند نيز با نام «دارالبركت مازندران» همچنان از ايالت‌هاي مهم ايران به شمار مي‌آمده و در قانون تقسيمات كشوري سال 1325 هجري قمري تا كنون به عنوان استاني مستقل، در تقسيمات كشوري ايران مطرح است.17

مازندران به لحاظ گردشگري از استان‌هاي پر جاذبه و قابل توجه و همواره مقصد بسياري از گردشگران بوده است. طبيعت زيبا، جنگل‌ها، رودها، آبشارها، سواحل دريا و بسياري از بناهاي تاريخي و استراحتگاهي جذب ‌كننده بسياري از گردشگران در طول سال است.18

 

مآخذ:

  1. سازمان نقشه‌برداري كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكاني (استان مازندران). تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1384، ص1.
  2. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. اطلس راهنماي استان‌هاي ايران. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1384، ص51.
  3. دفتر تقسيمات كشوري. نقشه و جدول تقسيمات كشوري. تهران: وزارت كشور، 1384.
  4. سازمان نقشه‌برداري كشور. اطلس زمين‌شناسي (اطلس ملي ايران). نگارش دوم، تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص6، 7، 22 و 23.
  5. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي كوه‌هاي كشور. ج 4، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1379، ص313 و 314.
  6. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور. ج 2، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1382، ص175، 211، 225 و 237.
  7. سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي. جغرافياي استان مازندران. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌هاي درسي ايران، 1381، ص20-22.
  8. نجفي‌كاني، علي‌اكبر. مقدمه‌اي بر جغرافياي طبيعي ايران. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح، 1381، ص 41 و 42.
  9. اطلس زمين‌شناسي (اطلس ملي ايران). همان. ص 13-15؛ جغرافياي استان مازندران. همان. ص 5.
  10. مطيعي لنگرودي، سيد حسن. جغرافياي اقتصادي ايران(صنايع). مشهد: جهاد دانشگاهي، 1384، ص 48 و 49.
  11. همان. ص 70 و 208.
  12. حدودالعالم من المشرق الي المغرب. به كوشش منوچهر ستوده. تهران: طهوري، 1362، ص 144.
  13. يعقوبي، ابن‌ واضح. (احمد بن ابي‌يعقوب). البلدان. ترجمة دكتر محمدابراهيم آيتي، تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، 1381، ص 43.
  14. طوسي، محمد بن محمود. عجايب المخلوقات و غرايب الموجودات. تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، 1382، ص 246.
  15. مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور). سالنامه آماري كشور 1383. تهران: مركز آمار ايران، 1386، ص 88.
  16. مركز آمار ايران (معاونت برنامه‌ريزي و نظارت راهبردي ـ رياست جمهوري). سالنامه آماري كشور 1385. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1386، ص 103.
  17. اميراحمديان، بهرام. تقسيمات كشوري. تهران: دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي، 1383، ص 65، 78 و 98.
  18. شهام، افشين و هيلدا دادفر. جغرافياي جهانگردي ايران. تهران: طراوت، 1384، ص 164-167. 
غلامحسین تکمیل‌همایون