Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

مثنوي‌سرايي

مثنوي منسوب به مَثني‎‏ (دو دو) و در اصطلاح شعري كه ابيات آن متحدالوزن و دو مصراع هر بيت آن بر يك قافيه باشد. مثنوي را مزدوج هم ناميده‌اند.1 چون مثنوي مانند ديگر قوالب شعري محدوديت ندارد، در داستانسرايي از آن سود جسته‌اند. به طور كلي مثنوي در چهار مورد به كار رفته است: 1ـ داستان‌هاي حماسي و تاريخي نظير شاهنامة* فردوسي*، 2ـ داستان‌هاي عاشقانه يا صوفيانه مانند خسرو و شيرينِ* نظامي گنجوي*، 3ـ آموزه‌هاي عرفاني مانند منطق‌الطير* عطار نيشابوري* و 4ـ طرح مطالب اخلاقي و ديني مانند بوستانِ* سعدي*.2 شايد بتوان كهن‌ترين نوع مثنوي در زبان فارسي دري را مثنوي‌هاي حكمت آميز رودكي از جمله كليله و دمنه* و نيز آفرين نامه (336 ق / ؟م) سرودة ابوشكور بلخي* دانست.3 اما مشهورترين مثنوي‌سرا در شعر فارسي، شاعر بزرگ ايران ابوالقاسم فردوسي و مهم‌ترين و با ارزش‌ترين مثنوي‌ها شاهنامة اوست. از ديگر مثنوي سرايان مشهور ايراني مي‌توان فخرالدين اسعد گرگاني* سرايندة ويس و رامين* و عنصري* سرايندة وامق و عذرا را نام برد.4 جز اين شاعران، ‌سنايي غزنوي خالق مثنوي‌هاي حديقةالحقيقه*، زادالسالكين* و جز آنها و ‌خاقاني* سرايندة تحفةالعراقين* هم از مثنوي سرايان بزرگ ايران هستند.5 در دورة معاصر نيز شاعران بسياري به مثنوي سرايي روي آوردند كه فروغ فرخزاد* سرايندة‌ مثنوي «عاشقانه» نمونة موفقي از آنهاست. پس از انقلاب اسلامي نيز شاعراني چون علي معلم، حميد سبزواري، ‌مشفق كاشاني در قالب مثنوي كارهاي ارزنده‌اي عرضه كرده‌اند.6

 

مآخذ:

1ـ رزمجو، حسين. انواع ادبي، ‌مشهد: آستان قدس رضوي، چ 1، 1370 ش، ص 21.

2ـ شميسا، سيروس. انواع ادبي، ‌ويرايش سوم، ‌تهران: فردوس، چ 9، 1381 ش، ص 310.

3ـ محجوب، ‌محمدجعفر. سبك خراساني در شعر فارسي، تهران: سازمان تربيت معلم و تحقيقات تربيتي، 1345 ش، ص 598.

4ـ تربيت، ‌محمدعلي. مقالات تربيت، ‌به كوشش ح. صديق، تهران: دنياي كتاب، چ 1، 1355 ش، ص 226، 229، 233.

5ـ همو. «مثنوي و مثنوي گويان ايراني»، ‌مهر‌، ‌س 5، ‌ش 6، ص 542 و ش 7، ص 657 و ش 8، ص 57.

6ـ حسين پور چافي، ‌علي. جريانهاي شعر معاصر فارسي، تهران: اميركبير، چ 1، 1384 ش، ص 64، 65.

ابوالقاسم رادفر