Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

مجلس شوراي ملي، نهاد قانون‌گذاري بر آمده از نهضت مشروطيت ايران در 24 دوره (1285ق / ؟ م -1357ش).

با صدور فرمان مشروطيت توسط مظفرالدين شاه (14 جمادي‌الثاني 1324ق / ؟ م) و تعيين عنوان «مجلس شوراي ملي» بر اين نهاد، از آن رو كه اقليت‌هاي ديني نيز مي‌بايست نماينده به مجلس بفرستند،1 نظامنامة انتخابات تدوين شد، انتخابات برگزار و نمايندگان تهران از رمضان 1324ق كار خود را در بهارستان براي تدوين و تصويب قانون اساسي (14 ذيقعده 1324ق) و متمم آن آغاز كردند.2 از آن زمان، مجلس به عنوان مهم‌ترين نهاد در تحولات سياسي، اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي ايران، تاريخ يك سدة اخير ايران را تحت‌الشعاع خود قرار داد. مجلس اول كه برنامه اصلاحات مالي، قانون تشكيل ايالات و ولايات و قانون مطبوعات را نيز علاوه بر جنجال‌هاي گوناگون سياسي پيش رو داشت به فرمان محمدعلي شاه به خاك و خون كشيده شد (23 جمادي‌الاول 1326ق / ؟ م).3 مجلس دوم كه ملي‌گرايي و برآمدن احزاب ويژگي بارز آن بود پس از فتح تهران (1327ق / ؟ م) تشكيل شد و قوانيني مانند تعليم و تربيت را تصويب كرد؛4 به دنبال استخدام مورگان شوستر [1]و بر اثر اولتيماتوم روس، منحل شد و پس از 3 سال فترت، سومين دورة قانون‌گذاري نيز پس از عمر يك ساله‌اي (1333ق / ؟ م) با شروع جنگ جهاني اول تعطيل شد5 و پس از 5 سال فترت، مجلس چهارم (15 شوال 1339 ق / ؟ م) كه عمر آن در تشنج و كشمكش اما مؤثر و پر تلاش ميان احزاب اقليت و اكثريت گذشت تشكيل شد و در عمر قانوني خود به پايان رسيد.6 زماني كه زمزمة جمهوري‌خواهي در هواداري از رضاخان و با مخالفت كساني چون سيد حسن مدرس، دكتر محمد مصدق‌السلطنه و... بر آمد و بهارستان محل تحصن‌ها و تظاهرات بود، مجلس پنجم تشكيل شد و در 1304ش به خلع قاجاريان و سلطنت پهلوي رأي داد و مجلس مؤسسان براي تغيير موادي از قانون اساسي تشكيل شد.7

پس از آن دوره‌اي از سكوت و ثبات ناشي از ديكتاتوري رضا شاه بر مجلس حكم‌فرما شد كه تا دورة چهاردهم (16 اسفند 1322ش) و بر آمدن زمزمة جنبش ملي كردن نفت با طرح سياست موازنة منفي از سوي دكتر مصدق ادامه يافت. در اين دوران به جز مجلس ششم كه مدرس و مصدق مجلس را از سكوت بيرون آوردند و قضاوت كنسولي نيز لغو شد8 و دورة سيزدهم كه كابينة قوام‌السلطنه با مجلس اختلافاتي پيدا كرد و در آن ميان شهريور 1320ش باعث خلع رضا شاه و پادشاهي محمدرضا پهلوي شد، مجلس تحرك و جنبش ديگري نداشت. اگر چه نهضت ملي كردن نفت در مجلس پانزدهم تداوم يافت اما اعمال نفوذ قوام السلطنه باعث شد كه دكتر مصدق به مجلس راه نيابد و مردم و مطبوعات را به اعتراض وا دارد،9 در اين دوره، انحلال حزب توده به دنبال ترور شاه، تشكيل مجلس مؤسسان براي تغيير اصل 48 متمم قانون اساسي و مخالفت عليه قرارداد گس ـ گلشائيان روي داد. مجلس شانزدهم (20 بهمن 1328ش) كه به دليل تلاش براي ملي شدن صنعت نفت به مجلس ملي مشهور است صحنة با شكوه‌ترين دوره‌هاي قانون‌گذاري بود. پس از تلاش‌هاي رهبران ملي و مذهبي نهضت، «قانون اجراي ملي شدن صنعت نفت (خلع يد)» به تصويب مجلسين سنا و شوراي ملي رسيد.10

مجلس هفدهم كه با هفتاد و نه نفر از 136 كرسي تشكيل شده بود، صحنة تشنج ميان سلطنت طلبان و نخست‌وزير (دكتر مصدق) بود كه با استعفاي وي قيام 30 تير 1331ش در حمايت از نخست‌وزيري وي روي داد.11 پس از چندي مصدق از اختيارات خود براي انحلال مجلس استفاده كرد.12 هنوز دورة هجدهم تشكيل نشده بود كه كودتاي 28 مرداد 1332ش مجلس را به مانند ساير نهادهاي مدني در راستاي تصميمات دربار و مجلس سنا قرار داد13 به گونه‌اي كه تا انحلال دورة بيست و چهارم (17 شهريور 1357ش) نقش چنداني در تحولات ايران ايفا نكرد. پس از انقلاب اسلامي، مجلس با نام مجلس شوراي اسلامي در محل مجلس سنا تشكيل شد.

نخستين رئيس مجلس شوراي ملي مرتضي قلي خان صنيع‌الدوله و مهم‌ترين رئيس آن در چندين دوره ميرزا حسين خان مؤتمن‌الملك (1254ق / 1838م ـ 1326ش) فرزند ميرزا نصرالله خان مشيرالدوله بود. قوانين بسياري از تصويب مجلس گذشت كه هنوز در جامعة كنوني اثرگذار هستند. روزنامه و مذاكرات مجلس از همان دورة نخست براي آگاهي مردم از فعاليت‌هاي مجلس و مصوبات آن انتشار يافت. تشكيل كميسيون‌هاي مختلف نيز در راستاي نيازهاي نظام ديوانسالاري ايران و نظارت بر اجراي مصوبات انجام گرفت.(14)

 

مآخذ:

  1. ناظم‌الاسلام كرماني، ميرزا محمد. تاريخ بيداري ايرانيان. به كوشش علي‌اكبر سعيدي سيرجاني، تهران: بنياد فرهنگ ايران، 1346، ج 1، ص 322.
  2. «مختصر تاريخ مجلس ملي ايران»، روزنامة كاوه. برلين: روزنامة كاوه، 1337ق، ص 14.
  3. شريف‌كاشاني، محمدمهدي. واقعات اتفاقيه در روزگار. به كوشش منصورة اتحاديه (نظام مافي) و سيروس سعدونديان، تهران: نشر تاريخ ايران، 1362، ج 1، ص 189 و ايرواني، محمدآقا و ناصرالملك ابوالقاسم خان، دو رساله دربارة انقلاب مشروطيت ايران. به اهتمام دكتر عبدالحسين زرين‌كوب و روزبه زرين‌كوب، تهران: سازمان اسناد ملي ايران، 1380، ص 94-108.
  4. شجيعي، زهرا. نخبگان سياسي ايران (مجلس شوراي ملي).    ، ج 4، ص 200.
  5. اتحاديه (نظام مافي)، منصوره. احزاب سياسي در مجلس سوم. تهران: نشرتاريخ ايران، 1371، ص 170.
  6. مستوفي، عبدالله. شرح زندگاني من يا تاريخ اجتماعي دورة قاجار. تهران: زوار، ج3،      ، ص 550-535.
  7. مكي، حسين. تاريخ بيست ساله، مقدمات تغيير سلطنت. تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1349، ج 2، ص 506؛  «مذاكرات مجلس شوراي ملي، دورة پنجم قانون‌گذاري»، روزنامة رسمي شاهنشاهي. ص 149.
  8. روزنامة اطلاعات، 19 و 20 ارديبهشت 1306؛ مذاكرات مجلس شوراي ملي، دوره ششم قانون‌گذاري. روزنامة رسمي شاهنشاهي. 19 ارديبهشت ماه 1306.
  9.  آبراهاميان، يرواند. ايران بين دو انقلاب. ترجمة كاظم فيروزمند، حسن شمس‌آوري، محسن مديرشانه‌چي، تهران: مركز، 1378، ص 218-226.
  10. براي آگاهي بيشتر: فاتح، مصطفي. پنجاه سال نفت ايران. تهران: چهر، 1335؛ ملكي، احمد. تاريخچة جبهة ملي ايران. تهران: تابان، 1333؛ روحاني، فؤاد. تاريخ ملي شدن صنعت نفت ايران. تهران: كتاب‌هاي جيبي، 1352؛ مكي، حسين. نفت و نطق مكي. تهران: اميركبير، 1357.
  11. مكي، حسين. وقايع سي‌ام تير ماه 1331. تهران: نشر ايران، 1366، صفحات مختلف.
  12. مكي، حسين. كودتاي 28 مرداد 1332 و رويدادهاي متعاقب آن. تهران: علمي، 1378، ص 161.
  13. گازيوروسكي، مارك. ج. كودتاي 28 مرداد 1332. ترجمة غلامرضا نجاتي، تهران: شركت سهامي انتشار، 1367، صفحات مختلف.
  14. براي آگاهي بيشتر: «مذاكرات مجلس شوراي ملي، 24 دورة قانون‌گذاري، 1357-1285»، روزنامة رسمي كشور شاهنشاهي.

[1]. Morgan Shuster

حسن باستانی‌راد