Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

مجلس شوراي ملي، (1324ق / 1906م -1357ش)، مجلس قانون‌گذاري ايران از صدور فرمان مشروطيت تا سقوط حكومت پهلوي*.

نخستين دورة مجلس شوراي ملي كه دستاورد پيروزي انقلاب مشروطه* بود، 18 شعبان 1324ق / 18 اكتبر 1906م در حضور مظفرالدين شاه قاجار گشايش يافت.1 مبناي انتخابات اين دوره صنفي بود2 و طبقات گوناگون اجتماعي مانند اعيان، خوانين، شاهزادگان، روحانيان، تجّار و اصناف نمايندگاني در مجلس داشتند.3 از ميان آنان 60 نماينده از تهران و 96 نماينده از ساير شهرها انتخاب شدند، و به رياست صنيع‌الدوله نخستين قانون اساسي و متمم آن را تدوين كردند.4 از ميان نمايندگان سرشناس اين دوره مي‌توان به صنيع‌الدوله (نخستين رئيس مجلس)، حاج شيخ علي نوري، احتشام‌السلطنه، وثوق‌الدوله، حاج حسين امين‌الضرب، معين‌التجار بوشهري و سيد حسن تقي‌زاده اشاره كرد. ارباب جمشيد نمايندگي زرتشتيان را بر عهده داشت و ارامنه و كليميان وكالت خود را به سيد محمد طباطبايي* و سيد عبدالله بهبهاني* داده بودند.

در پي مخالفت‌هاي محمدعلي شاه با مشروطيت، مجلس به دستور لياخوف، فرماندة روسي بريگارد قزاق و حاكم نظامي تهران در 23 جمادي‌الاول 1326ق، به توپ بسته و منحل شد.5

دورة دوم مجلس پس از عزل و تبعيد محمدعلي شاه در 1327ق آغاز به كار كرد،6 اما در پي اولتيماتوم روسيه مبني بر اخراج مورگان شوستر[1]، مستشار مالي آمريكايي، و نپذيرفتن مجلس، نايب‌السلطنه و دولت در 1329ق / 1911م مجلس را منحل كردند.7 دورة سوم مجلس پس از 3 سال همزمان با آغاز جنگ جهاني اول گشايش يافت، اما به سبب مهاجرت گروه بزرگي از وكلا به قم، در واكنش به پيشروي نيروهاي روسيه به سوي تهران، تعطيل شد.8

دورة چهارم مجلس 6 سال بعد و در پي سقوط كابينة سيد ضياءالدين طباطبايي* در 1300ش گشايش يافت و به مبارزة جدي با نفوذ بريتانيا در ايران پرداخت.9 تشكيل مجلس پنجم در 1302ش، كه اكثريت آن را اعضاي حزب تجدد، متشكل از هوادارن سردار سپه، تشكيل مي‌دادند، به انقراض سلسلة قاجاريان انجاميد. آيت‌الله مدرس از جمله نمايندگان اين دوره بود.10 نخستين دورة انتخابات در عصر پهلوي براي مجلس ششم در 1305ش انجام گرفت،11 و از آن پس در انتخابات دوره‌هاي هفتم تا سيزدهم، نمايندگان ملت به اشاره و صلاحديد شاه انتخاب مي‌شدند.12 پس از اشغال ايران به وسيلة قواي متفقين و سقوط رضاشاه* پهلوي در 1320ش، نمايندگان مجلس دوازدهم كه پيش از آن مطيع شاه بودند، به انتقاد از او پرداختند.13

مجلس سيزدهم (آبان 1320- آبان 1322ش)، بيشتر بر رقابت‌هاي رجال سياسي مانند سيد ضياءالدين طباطبايي و احمد قوام* و محدود نگاه ‌داشتن قدرت محمدرضا شاه* متمركز بود.14

انتخابات مجلس چهاردهم (1322ش)، تحت تأثير دخالت‌هاي بريتانيا، شوروي و ايالات متحده در مناطق تحت اشغال هر يك از آنها بود.15 در اواخر كار همين مجلس ماجراي قيام پيشه‌وري* و غائلة آذربايجان آغاز شد و نمايندگان مجلس احمد قوام* را براي حل اين مسئله به نخست‌وزيري انتخاب كردند.16 انتخابات مجلس پانزدهم در 1326ش با دخالت گسترده به نفع حزب دولتي دموكرات* به رهبري قوام انجام شد.17 اعتراض دكتر محمد مصدق* و جمعي از همفكرانش به تقلب گستردة ارتش و دربار در انتخابات مجلس شانزدهم در 1328ش به تشكيل جبهة ملي* انجاميد.18 اعضاي اين جبهه توانستند با فرستادن چند نماينده به مجلس، قانون ملي شدن صنعت نفت ايران را به تصويب برسانند.19 انتخابات مجلس هفدهم (1331ش) در دوران نخست‌وزيري مصدق انجام شد، اما دورة هفدهم به پيشنهاد خود او در جريان يك همه‌پرسي منحل شد.20

پس از كودتاي 28 مرداد 1332ش،* انتخابات مجلس بار ديگر جنبة نمايشي به خود گرفت و شاه و دربار در انتخاب نمايندگان و تغيير نتيجة انتخابات دخالت كردند. پيروزي انقلاب اسلامي* در 1357ش به فعاليت مجلس شوراي ملي پس از 24 دوره پايان داد. مهندس عبدالله رياضي و دكتر جواد سعيد، رؤساي آخرين دورة مجلس شوراي ملي، تنها چند ماه پس از انقلاب اسلامي اعدام شدند.21

 

مآخذ:

  1. عاقلي، باقر. روزشمار تاريخ ايران از مشروطه تا انقلاب اسلامي. تهران: گفتار، 1369، ج 1، چ 6، ص 10.
  2. ناظم‌الاسلام كرماني. تاريخ بيداري ايرانيان. تهران: اميركبير، 1381ش، چ 6، ص 515.
  3. كسروي، احمد. تاريخ مشروطة ايران. تهران: اميركبير، 1349، ص 123.
  4. كسروي. همان. ص 183 به بعد.
  5. تقي‌زاده، سيدحسن. زندگي طوفاني. به كوشش ايرج افشار، تهران: علمي، 1372، ص 60، 61، 75.
  6. آبراهاميان، يرواند. ايران بين دو انقلاب. ترجمة احمد گل‌محمدي و محمدابراهيم فتاحي، تهران: ني، 1382، ص 127.
  7. همايون كاتوزيان، محمدعلي. دولت و جامعه در ايران؛ انقراض قاجار و استقرار پهلوي. ترجمة حسن افشار، تهران: مركز، 1379، ص 91-95.
  8. كسروي، احمد. تاريخ 18 سالة آذربايجان. تهران: اميركبير، 1333، ص 623 به بعد.
  9. غني، سيروس. ايران؛ برآمدن رضاخان. ترجمة حسن كامشاد. تهران: نيلوفر، 1380، چ 3، ص 253.
  10. بهار، محمدتقي. تاريخ مختصر احزاب سياسي ايران. تهران: اميركبير، 1363، چ 4، ج 2، ص 27 به بعد.
  11. همايون كاتوزيان. همان. ص 411.
  12. بولارد، ريدر ويليام. خاطرات سر ريدر ويليام بولارد سفيركبير انگلستان در ايران. ترجمة غلامحسين ميرزا صالح، تهران: طرح نو، 1378، ص 125؛ تقي‌زاده. همان. ص 209.
  13. عاقلي. همان. ج 1، ص 237.
  14. آبراهاميان. همان. ص 216-228.
  15. همان. ص 228-230.
  16. همايون كاتوزيان، محمدعلي. مصدق و نبرد قدرت. ترجمة احمد تدين، تهران: رسا، 1379، چ 3، ص 125.
  17. همان. ص 127-128.
  18. عاقلي. همان. ج 1، ص 304، 305.
  19. همايون كاتوزيان. همان. ص 180-181.
  20. همان. ص 342.
  21. طلوعي، محمود. بازيگران عصر پهلوي. تهران: نشر علم، 1372، چ 3، ج 2، ص 747-748.

[1]. M. Shuster

امید پارسانژاد