Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

مَجْمَعْ الْفُرس، يا فرهنگ سروري، يا لغت فرس سروري، فرهنگ واژگان فارسي به فارسي تأليف در سدة 11ق / 17م.

اين فرهنگ را محمد قاسم كاشاني متخلص به سروري (زنده در 1036ق/ 1626م) شاعر و فرهنگ‌نويس ايراني تأليف كرده است.1 سروري تأليف اولية مجمع الفرس را در 1008ق / 1599م به نام شاه عباس بزرگ صفوي (حك 996 ـ 1038ق/ 1587 ـ 1628م) به پايان رسانيد. اما اين فرهنگ تا پيش از مرحلة تكميل چند بار تحرير شد و هر نوبت با كسب منابع تازه، مقدار واژه‌ها يا معاني و شرح واژه‌هاي پيشين خود را افزايش مي‌داد. در ميان تحريرهاي مختلف مجمع الفرس، تحرير پيش از 1028ق/ 1618م شهرت بيشتري دارد.2 مؤلف در ديباچة كتاب تصريح دارد كه 1028ق نسخه‌اي از فرهنگ جهانگيري* تأليف جمال‌الدين حسين اينجو شيرازي (د پس از 1032ق / 1622م) از هند به دستش رسيد و با استفاده از آن و دو فرهنگ ديگر تحرير ديگري از مجمع الفرس تهيه كرد كه آن را تحرير كامل مجمع الفرس مي‌توان ناميد.3 اين فرهنگ به لحاظ جامعيت، اشتمال بر شواهد شعري از كلام استادان كهن زبان فارسي‌، ذكر مآخذ نقل واژه‌ها، بيان اسناد معاني متعدد واژه‌ها، نقد برخي معاني و غث و ثمين كردن اقوال متقابل، از تمامي فرهنگ‌هاي فارسي سده‌هاي گذشته مهم‌تر است.4 مجمع‌الفرس به ترتيب حروف اول واژه‌ها با عنوان «باب» و حرف آخر به عنوان «فصل» تدوين شده است. از معايب مجمع‌الفرس مي‌توان به شمار اندك تركيب‌ها، استعاره‌ها و كنايات آن اشاره كرد.5 اختلاف آن با فرهنگ برهان قاطع* تأليف محمدحسين تبريزي استفاده از واژه‌هاي سادة فارسي است.6 سروري خلاصه‌اي از اين فرهنگ را نيز با عنوان خُلاصةالمجمع در 1018ق / 1609م فراهم آورد.7

 

مآخذ:

  1. صفا، ذبيح‌الله. تاريخ ادبيات در ايران. تهران: فردوس، چ 9، 1373، ج 5، ب1، ص 380.
  2. سروري، محمدقاسم بن حاجي محمد. مجمع الفرس. به كوشش محمد دبيرسياقي، تهران: علمي، 1338، ج 1، ص 3.
  3. دبيرسياقي، محمد. فرهنگهاي فارسي به فارسي و فارسي به زبانهاي ديگر. تهران: آرا، چ 2، 1375، ص 128.
  4. سروري، ‌محمدقاسم بن حاجي محمد. همان‌جا.
  5. دبيرسياقي، محمد. همان، ص 128 ، 134.
  6. حكمت، ‌علي اصغر. «مجمع الفرس سروري كاشاني»، مقدمة لغت نامة دهخدا. گروهي از نويسندگان، تهران: دانشگاه تهران، 1337، ص 198.
  7. اثر آفرينان. زير نظر سيدكمال حاج سيدجوادي، با همكاري عبدالحسين نوايي، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگي ايران، چ 1، 1378، ج 3، ص 238.

    و نيز نگ: قاسم نژاد،‌علي. «واژه نامه»، فرهنگنامة ادبي فارسي ؛ دانشنامة ادب فارسي (2). به سرپرستي حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي ، چ 1، 1376، ص 1401 ، 1403.
ابوالقاسم رادفر