Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

محمودخان، [ملك‌الشعرا] (1228ق/ 1813م- 1311ق/ 1893م) نقاش، خوشنويس و شاعر ايراني، معروف به «شريف» يكي از نومايه‌ترين هنرمندان عصر ناصري، كه نه تنها قواعد طبيعت‌پردازي را دقيق‌تر از بسياري از هنرمندان معاصرش به كار برد، بلكه با انگيزة نوجويي و تلفيق سنت‌هاي ايراني و اروپايي دست به آفرينش آثاري بديع زد.1 او در تهران به دنيا آمد و فرزند محمد حسين‌خان عندليب و نوة فتحعلي‌خان عندليب و نوة فتحعلي‌خان صباي كاشاني، ملك‌الشعراء دربار فتحعلي‌شاه بود. لقب ملك‌الشعراء، به شكل موروثي از پدر و پدربزرگش به او رسيد.2 در حالي كه علاقة چنداني به شاعري نداشت ولي قصايدي، خصوصاً در مدح ناصرالدين شاه، از او باقي مانده است.3 علاوه بر اين، در كتابت خطوط نستعليق و شكسته، مجسمه‌سازي و برخي از صنايع دستي نيز استاد بود. ولي بيشتر به دليل نقاشي‌هاي آبرنگ و رنگ روغني‌اش اهميت دارد. محمودخان تصاوير دقيق و مستند از بناهاي آن زمان ساخت؛ در آن‌ها مهارت خود را در كار بست قواعد ژرفانمايي و بازنمايي نور نشان داد. طرز رنگ‌آميزي و اسلوب‌پرداز نطقه‌‌يي‌اش بي‌سابقه بود، ليكن اوج نوجويي و خلاقيت او را در پردة رنگ روغني استنساخ 1275ق/ 1858م مي‌توان ديد. در اين‌جا، شعور هنري محمودخان با ابتكارات و تدابيري چون هندسي‌كردن و ساده‌سازي صور طبيعي، اغراق در شكل‌هاي نور و سايه، تلفيق عناصر دو بعدي و سه بعدي، و اجتناب از هرگونه ريزه‌كاري غير لازم مجال بروز مي‌يابد. اين پرده را مي‌توان نمونه‌اي از نقاشي نوگراي معاصر ايران دانست.4 به دستور ناصرالدين شاه، كتابي دربارة هنرمندان عصر ناصري تأليف كرد و خود كتابت آن را به خط شكسته و نستعليق برعهده گرفت. (1303ق/ 1885م). او در تهران درگذشت و در جنب مزار حضرت عبدالعظيم در شهر ري به خاط سپرده شد. از جمله آثار او: عمارت شمس‌العماره (1285ق/ 1868م). ارگ دولتي (1281ق/ 1864م) خيابان الماسيه (1871م/1288ق) [اكثر آثار او در كاخ گلستان تهران محفوظ است].5 [از اخلاف هنرمند او، علي بن محمودخان (نقاش) و ابوالحسن صبا (موسيقيدان)، قابل ذكر است].6

 

مآخذ:

  1. پاكباز، روئين. دائرةالمعارف هنر. تهران: فرهنگ معاصر، 1378، ص525.
  2. فلور، وليم؛ چلكووسكي، پيتر. نقاشي و نقاشان دورة قاجار. ترجمة مريم بختيار و دكتر يعقوب آژند، تهران: ايل شاهسون بغدادي، 1381، ص59- 60.
  3. شريف‌زاده، عبدالمجيد. تاريخ‌نگاري ايران. تهران: حوزة هنري، 1375، ص176.
  4. پاكباز، روئين. نقاشي ايراني از ديرباز تا امروز. تهران: نارستان، 1379، ص163.
  5. كريم‌زاده تبريزي، محمدعلي. احوال و آثار نقاشان قديم ايران و برخي از مشاهير نگار هند و عثماني. لندن: پرنيت تودي، 1370، ص1124-1133.
  6.  پاكباز، روئين. نقاشي ايراني.... . همان.  

علی بوذری