Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

مدرسة‌ چهارباغ، از شاهكارهاي معماري اواخر دورة صفوي در اصفهان. اين مدرسه به نام «مدرسة سلطاني» و «مدرسة مادر» نيز ناميده مي‌شد. براي هر كدام از اين عناوين وجه تسميه‌اي ذكر كرده‌اند؛ مدرسة سلطاني از آن جهت گفته‌اند كه در دورة «شاه سلطان حسين صفوي» (1105-1135ق/1694-1724م) بنا شده است و مدرسة چهارباغ به اين دليل ناميده‌اند كه در خيابان چهارباغ واقع است.1 مدرسة چهارباغ را به اشتباه مدرسه «مادرشاه» نيز ناميده‌اند در حالي‌كه در وقف‌نامة اين بنا عنواني به نام «مادرشاه» وجود ندارد.2 مادرشاه سلطان حسين تنها كاروانسرا و بازاري را وقف مدرسه كرد تا عوايد آن دو عمارت صرف طلّاب و نگهداري مدرسه شود.3 مدرسة چهارباغ در (7-1116ق/ 7-1706م) ساخته شد4 و تزئينات و كاشي‌كاري آن تا (1126ق/1714م) به طول انجاميد.5

مدرسة سلطاني در حقيقت مدرسه‌اي براي طلّاب علوم ديني بوده است و علماي معروفي چون «محمدباقر مجلسي» در آن تدريس مي‌كردند كه ظاهراً به وسيلة شخص شاه انتخاب مي شدند.6 براي سكونت طلّاب 150 حجره در دو طبقه پيش‌بيني شده بود كه همه بزرگ، خوش‌نما و استوار بودند. يكي از حجره‌هاي ضلع شمالي مدرسه به حجرة شاه سلطان حسين مشهور است كه گاه به مكاني جهت بحث و گفتگوي شاه با علما تبديل مي‌شد.7 حاشيه‌‌هاي طلاكاري شده و وجود يك بخاري زيبا و زيلويي كتيبه‌دار، امتيازات حجرة پادشاه نسبت به ساير حجره‌ها بود.8

مدرسة چهار باغ تا اسفند 1311ش مدرسة ديني بسيار مهمي بوده است. صد نفر طلبه از سن 14 سالگي به آن‌جا مي‌رفتند و به مدت ده سال به تحصيل علم مشغول مي‌شدند؛ و در همين سال طلّاب را به چند مدرسة كوچكتر فرستادند تا مدرسه را به عنوان بناي ملي و تاريخي حفظ كنند.9 مدرسة چهارباغ اكنون با عنوان مدرسة «امام صادق(ع)» شناخته مي‌شود و كاروانسراي مادرشاه نيز تبديل به «هتل عباسي» شده است.

معماري و تزئينات دروني و بيروني بناي مدرسه و درختان چنار كهنسال و جريان نهر «فرشادي» از ميان اين مدرسه بر زيبايي آن افزوده است. اين مدرسه محل تلاقي چندين رشته هنرهاي زيبا از قبيل حجّاري، نقاشي، تذهيب، مينياتور، كاشي‌كاري، معرق، گچ‌بري، خطّاطي، قطاربندي، طلاكاري، منبّت‌كاري، مليله‌كاري، خاتم‌سازي، شبكه‌كاري و امثال اين صنايع ظريف است.10

مدرسة چهارباغ، چهار ايوان دارد كه بيشتر كتيبه‌ها در آن ايوان‌ها قرار داده شده است؛ كتيبه‌هايي كه به خط خوشنويسان معروف عصر صفوي همچون «عبدالرحيم جزايري»، «علي‌نقي امامي»، «محمدصالح اصفهاني» و ديگران زينت يافته است. در اصلي مدرسه كه با نقره و طلا تزئين شده از لحاظ زركاري و قلمزني نمونه‌اي ممتاز و داراي الواح و كتيبه‌هايي است. انواع مختلف كاشي‌ها مانند كاشي‌هاي هفت رنگ با رنگ‌هاي طلايي، سبز، آبي‌تيره و  روشن در مدرسه به كار رفته است.11 مناره‌هاي كاشي‌كاري شده، كاشي‌هاي معرق اطراف گنبد، سنگاب‌هاي حجّاري شده، درها و پنجره‌هاي نفيس و چوب‌بري شده، منبر مرمرين و محراب با شكوه از قسمت‌هاي جالب و زيباي مدرسة چهارباغ است.12

 

مآخذ:

  1. رفيعي‌مهرآبادي، ابوالقاسم. آثار ملي اصفهان. تهران: 1352، انجمن آثار ملي، ص445.
  2. وقفنامة مدرسة چهارباغ. بايگاني ادارة كل اوقاف اصفهان.
  3. تاريخ ايران «دورة صفويان». پژوهش در دانشگاه كمبريج، ترجمة يعقوب آژند، تهران: 1380، جامي، ص454.
  4. سيوري، راجر. ايران عصر صفوي. ترجمة كامبيز عزيزي، تهران: 1372، نشر مركز، ص165.
  5. تاجبخش، احمد. تاريخ صفويه. شيراز: 1378، نويد شيراز، ج2، ص54.
  6. هنرفر، لطف‌الله. گنجينة آثار تاريخي اصفهان. اصفهان: 1344، بي‌نا، ص719.
  7. صفا، ذبيح‌الله. تاريخ ادبيات در ايران. تهران: 1372، طوس، ج5، ص237.
  8. آثار ملي اصفهان. ص466-467.
  9. هاكس، مريت. ايران، افسانه و واقعيت. ترجمة محمدحسين نظري‌نژاد، محمدتقي اكبري و احمد نمايي، مشهد: 1368، معاونت فرهنگي آستان قدس رضوي، ص55.
  10. همايي‌شيرازي، جلال‌الدين. تاريخ اصفهان. به كوشش ماهدخت‌بانو همايي، تهران: 1374، پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، ج1، ص20.
  11. پوپ، آرتور آبهام. معماري ايران. ترجمة كرامت‌الله افسر، تهران: 1365، يساوُلي، ص281.
  12. سميع‌آذر، علي‌رضا. تاريخ تحولات مدارس در ايران. تهران: 1376، نشرسازمان نوسازي، توسعه و تجهيز مدارس كشور، بي‌جا، ص138-139.
    شهناز چراغ