Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

تاريخ بنا: يكي از بناهاي باشكوه اسلامي كه در اواخر عصر صفوي، يعني در عهد حكومت شاه سلطان حسين (1135-1105) هـ.ق، ايجاد شده است، مدرسة چهارباغ يا مدرسة سلطاني يا مدرسة مادرشاه است.

سير تاريخي بنا: اين بنا كه در مشرق خيابان چهارباغ واقع شده است و با سردري فوق‌العاده مجلل، صحن، گنبد، مناره، مسجد و حجرات زيبا از لحاظ هنر كاشي‌كاري و ظرافت معماري از نفايس اصفهان به شمار مي‌رود و بين (1112 تا 1128هـ.ق) ساخته شده است. البته بايد گفت كه اين بنا يكي از آخرين بناهايي است كه در عهد صفوي و در اصفهان با چنين شكوه و عظمتي ساخته شده است.1

در طرف شمال مدرسه بازارچه‌اي كه نمونه‌اي از بازارهاي آباد دوران صفويه است و در سمت شرق، كاروانسراي بزرگي كه به نام سراي قتحيه مشهور است قرار دارد و اين هر دو يعني سراو بازارچه را مادر شاه سلطان حسين وقف بر مدرسه كرده است. كه عايدات آن‌ها به اضافة عايدات ساير موقوفات مدرسه خرج مدرسه شود.2

شاه سلطان حسين نيز در 1118هـ.ق كه ساختمان آجري مشرف به تمام شدن بود، تمامي زمين مدرسه را وقف طلاب شيعة اين مدرسه كرد.3

البته نام اين مدرسه امروزه به مدارس امام صادق(ع) تغيير يافته.4

اجزاء: مساحت ساختمان و صحن مدرسه قريب به 8500 مترمربع است. ساختمان مدرسه مانند اغلب مدارس قديمي دو طبقه است و دور تا دور طبقه فوقاني و تحتاني، حجرات طلبه‌نشين قرار گرفته است. در چهار طرف مدرسه چهار ايوان طراحي شده كه به گفتة صاحب كتاب نصف جهان في تعريف الاصفهان، اين چهار ايوان «همه مسجد آن مدرسه» است. ليكن مجموعة اين بناي پرشكوه به نام مدرسة چهارباغ شهرت دارد.

عناصر فضايي و كاركردي در مدارس عبارتند از: حجره‌ها، مَدْرَس، كتابخانه، مسجد، اتاق‌هاي خادم و چراغ‌دار و سرويس‌هاي بهداشتي مدرسة چهارباغ به لحاظ كاشي‌كاري شهرتي چشم‌گير دارد، به گونه‌اي كه انواع مختلف كاشي‌كاري اعم از كاشي‌هاي هفت رنگ و معرق گره‌سازي، پيلي و معقلي را داراست.

محراب باشكوه و منبد يكپارچه مرمر و حجرة مخصوص شاه سلطان حسين و كاشي‌كاري معرق اطراف گنبد و داخل مدرسه و درب‌ها و پنجره‌هاي چوبي و آلب بري شده از عناصر و قسمت‌ها و اجزاء اين بناي نفيس و تاريخي است.

 از نظر تناسبات معماري و زيبايي‌هاي كاشي‌كاري، گنبد مدرسة چهارباغ بعد از گنبد مسجد شيخ‌ لطف‌الله قرار مي‌گيرد. ولي در مجلل آن كه با طلا و نقره تزئين شده است، از لحاظ زرگري، طلا‌كاري، طراحي و قلم‌زني در نظر استادان بزرگ امروز اين فن نيز، شاهكاري از صنايع هنري كم نظير است.

درخت‌هاي چنار كهنسال و جوي آبي كه در آن جريان دارد، بر زيبايي تزئينات نفيس كاشي‌كاري آن مي‌افزايد.

مدرسة چهارباغ از لحاظ كاشي‌كاري انواع مختلف اين فن را در خود جاي داده و در حقيقت موزة كاشي‌كاري اصفهان است.5

نمونه‌ها مهم مدارس در ايران:

مدرسه خان شيراز در دورة صفوي ـ مدرسة غياثيه خرگرد ـ مدرسة شيخ محمدعلي نجفي در اصفهان ـ مدرسة آقا بابا خان در شيراز ـ مدرسة ملاعلي در اصفهان ـ مسجد و مدرسة آقا بزرگ در كاشان.6

نتيجه‌گيري:

با ظهور اسلام ديني كه جهل را از شرك و كفر بدتر مي‌دانست، علم دوراني را به خود ديد كه در پرتو اين دوران شايد پيشرفتي را از خود نشان داد كه ديگر در هيچ دوراني با امكاناتش اين چنين پيشرفتي ميسر نشد. مدرسه از فضاهايي بود كه طلايه‌دار اين بخش از فرهنگ اسلامي مي‌شد. در ميان مدارس موجود، مدرسة چهارباغ جزء مدارس منحصر به فرد مي‌باشد. به طوري كه كاشي‌كاري اين مسجد را به دليل داشتن تنوع، موزة كاشي‌كاري اصفهان ناميده‌اند.

 

حبیب الله شمشیری