Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

مدرسه، جاي درس دادن و درس خواندن و به معني آموزشگاه با پيشينه تاريخ درازمدت.

مدرسه واژه‌اي است عربي با صبغة اسلامي، اما امام در ايران پيش از اسلام نيز داراي سابقه است. از بناي نخستين مدرسه‌ها در ايران اطلاع دقيقي در دست نيست، اما از زماني كه خط رواج يافت (حدود هزاره سوم پيش از ميلاد)1، آموزش نيز آغاز شد از دوره مادها* و هخامنشيان (سده‌هاي 8 تا 4 پ م) بنايي متناسب با كاركرد مدرسه بر جاي نمانده اما ميدان‌هاي باز، نزديك بناهاي حكومتي نقش مدرسه را زير نظر افسران ايفا مي‌كردند.2 گويا در دوره داريوش اول* در مدرسه عالي طب مصر شيوه طبابت مصري آموزش داده مي‌شد و او اين مدرسه را احياء كرد.3 اما بي گمان هخامنشيان با تمدن پيشرفته و انواع خطوط و آموزش‌هايي كه داشتند داراي مدارس بسياري در سراسر قلمرو خود بودند كه ‌در سنت‌هاي آموزشي زمان سلوكيان* و اشكانيان* نيز تأثير مي‌گذاشت.

در دوره ساسانيان* نهاد آموزش و پرورش* در ايران داراي مدرسة و مراكز آموزش عالي گوناگون كه مدرسه‌هاي مسيحيان مانند ادسا و نصيبين و مدرسه عالي (دانشگاه) گندي شاپو* از آن جمله است.4 اما در آن دوره آموزش در گروه‌هاي خاصي از جامعه انجام مي‌شد.5 پس از اسلام مدرسه با مسجد در پيوند بود و صبغة اسلامي يافت. بخشي از مسجد بدين نام خوانده مي‌شد كه در آن حلقه‌هاي بحث و مناظره برگزار مي‌شدند. از اوايل قرن 2ق/ 8م با تأسيس بيت‌الحكمه در بغداد توسط مأمون خليفه عباسي (197- 218ق/ 812- 833م)، از آن پس تا دوره سلجوقيان* (قرن 5ق/ 11م) مدارس جندي توسط حكمرانان ايران تأسيس شد.6 از آن ميان در نيشابور توسط طاهريان*، درآمل توسط علويان* (ناصر كبير)، در بلخ و بخارا توسط سامانيان*، در اصفهان، شيراز و بغداد توسط آل بويه*، در غزنين(دربستيان)، سبزوار (فخريه) نيشابور (دارالسنه) و در ديگر شهرها توسط غزنويان* و در خوارزم توسط خوارزمشاهيان مأموني
(        خوارزمشاهيان).7 از اين زمان در كنار مدارس، ترويج سوادآموزي در مكتب‌خانه‌ها براي كودكان گسترش يافت.

از دورة سلجوقيان مدارس به تعاليم شرعي و كلامي نه عقلي و فلسفي مي‌پرداختند. مدارس نظاميه كه توسط خواجه نظام‌الملك* و جانشينان او در وزارت سلجوقيان بنا شد از مهم‌ترين مدرسه‌هايي است كه اين هدف را دنبال مي‌كردند: نظاميه بغداد، نيشابور، اصفهان و ... اين مدرسه‌هاساختار خاص خود را در آموزش و اداره مدرسه دادند.8 از زمان هجوم مغولان به ايران مدرسه‌ها رو به ويراني نهادند اما در همين دوره برخي مدرسه‌هاي عالي (دانشگاه) مانند مدرسه تركان خاتون (عصمتيه) در كرمان داراي مؤسسات جانبي گسترده‌اي بودند. در دوره غازان خان و اولجايتو ايلخانان مغول در ايران، توسط وزيران و دانشمندان ايراني مدرسه‌ها آموزش عالي (دانشگاه) مانند ربع‌رشيدي تأسيس شدند.9  از آن پس در دوره تيموريان، بناي مدرسه‌هاي مجلل و با شكوه مانند مدرسه غياثيه در خرگرد خواف (848ق/ 1444م) و مدرسه پريزاد درمشهد، مورد توجه قرار گرفت.10 با رسمي شدن مذهب شيعه دوازده امامي در دوره صفويان*، تأسيس مدارس شعيي در بيشتر شهرها، مانند اصفهان گسترش يافت كه از آن ميان است: مدرسه چهار باغ (مدرسه سلطاني/ مادرشاه)*، مدرسه ساروتقي (1053ق/ 1643م) و مدارسي ديگر در قزوين، تبريز، مشهد، شيراز و ...11

اگرچه در دوره افشاريه* و زنديه* به دليل آشوب‌هاي سياسي مدارس مورد توجه قرار نگرفتند اما در برخي شهرها مانند شيراز (دوره كريم خان زند)*، تلاش‌هايي در اين باره صورت گرفت. در دوره قاجاريه* تأسيس مدارس رونق بيشتر يافت. تأسيس مدرسه‌هاي گوناگون در دوره فتحعلي شاه* مانند: خواجو توسط حاج محمدحسن خان صدر، مدرسه دارالشفاء، مدرسه مروي (فخريه) توسط ميرزا حسين خان مروي در 1231ق و ... نشانه اين امر است.12

تأسيس مدرسه دارالفنون توسط ميرزا تقي خان فراهاني، اميركبير* و افتتاح آن در 1268ق/ 1850م) گامي‌ نو در آموزش و پرورش و در پي آشنايي ايرانيان با آموزش‌هاي نوين در غرب بود. از آن گذشته‌ مدارس بسياري در تهران و ديگر شهرهاي آن ساخته شد، همزمان نظام مكتباخانه نيز مورد توجه واقع شد و تأسيس مدارس خارجي مانند مدرسه‌هاي ميسيونري رواج بسيار يافت. اگر چه بناي مدارس ديني نيز ناديده گرفته نمي‌شد و برخي مدرسه‌ سپهسالار در بهارستان* رونق فراوان داشتند.13 در دورة مشروطيت* دومين مجلس شوراي ملي* قانون تعليم و تربيت رايگان را در سال 1329 تصويب كرد.

از آن پس، تأسيس مدارس گوناگون تحت نظارت وزارت معارف رونق بيشتري يافت و مدارس جديد دولتي تأسيس شدند.14

از دوره رضاشاه مدارس با شيوه‌هاي نوين با تأثيرپذيري از غرب تأسيس شدند. تعليمات از هفت سالگي اجباري و دبستان‌هاي دولتي مجاني شدند. تأسيس مدرسه براي عشاير (دارالتربيه عشاير) و مدارس ويژه بيگانگان مانندكالج‌هاي آمريكايي كه بعدها نام ايراني يافتند در اين دوره فزوني گرفتند و به مرور از تعداد مكتبخانه‌ها كاسته شد. در مرداد ماه 1322 قانون تعليمات اجباري به تصويب رسيد و مدرسه‌هاي بيشتري در شهرهاي گوناگون تأسيس شدند15 تا دوره مشروطيت، معماري مدارس مطابق با طرح‌هاي اسلامي مساجد و بيشتر با حياط مركزي، چهار ايوانه و حجره‌هاي يك يا دو طبقه طلاب بنا نهاده مي‌شدند. از اين زمان به تدريج در ساختار معماري مدرسه‌ها تغييراتي جزئي به وجود آمد. اما تغيير اساسي از دوره پهلوي و هم زمان با رواج سبك باستان‌گرايي در معماري ايران ايجاد شد كه ساختمان مدرسه انوشيروان دادگر از ساختمان‌هاي مدارس با اين سبك است. بناي ساختمان با يك سرسراي مركزي، دالان‌هاي جانبي كه كلاس‌هاي در دوسوي آنها قرار گرفته سبك رايج مدرسه‌سازي در ايرانِ دهه‌هاي اخير است.19

در سال 1323 ش، قانون تعليمات اجباري به تصويب رسيد و از 1324 به تأسيس مدارس در روستا‌ها توجه شد. از آن پس نيز متناسب با مقاطع مختلف تحصيلي انواع مدرسه‌ها، هنرستان‌ها و آموزشگاه‌ها، دانشسراها و دانشگاهها با شيوه‌هاي جديد تأسيس شدند.


  1. هينتس، والتر، دنياي گمشده عيلام، ترجمه فيروز فيروز‌نيا، تهران. علمي و فرهنگي. 1376، ص 33.
  2. گزنفون، كوروش نامه. ترجمه رضا مشايخي. تهران. بنگاه ترجمه و نشر كتاب. 1342، ص10.
  3. سلطان‌زاده، حسين. تاريخ مدارس ايران (از عهد باستان تا تأسيس دارالفنون). تهران. آگاه. 1364، ص19.
  4. تكميل همايون، ناصر، نظام و نهادهاي آموزشي در ايران باستان. تهران: پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، 1382. ص 56.
  5. فردوسي، حكيم ابوالقاسم. شاهنامه. تصحيح ژول مول. تهران. علمي و فرهنگي. 1374. ج4، ص 1925.
  6. تكميل همايون، ناصر، آموزش و پرورش در ايران. تهران. دفتر پژوهشهاي فرهنگي. 1385. ص42.
  7. سلطان‌زاده، تاريخ مدارس ايران، ص 108.
  8. براي آگاهي بيشتر كسائي، نورالله، مدارس نظاميه و تأثيرات علمي و اجتماعي آن، تهران. اميركبير. 1374.
  9. بروشكي، محمد مهدي، بررسي روش اداري  و آموزشي ربع‌رشيدي، مشهد، آستان قدس رضوي، 1365، ص75.
  10.  رويمر، ه‍. ر (گردآورنده)، تاريخ تيموريان، پژوهش دانشگاه كمبيريج، ترجمه يعقوب آژند. تهران. جامي، 1382، ص 370.
  11.  سيوري، راجر، ايران عصر صفوي، ترجمه كامبيز عزيزي، تهران. مركز، 1376، ص 220.
  12. تكميل همايون، ناصر، تاريخ اجتماعي و فرهنگي تهران (از آغاز تا دارالخلافه ناصري)، تهران. دفتر پژوهشهاي فرهنگي، 1377، ج1، ص 150.
  13. محبوبي اردكاني، حسين، تاريخ مؤسسات تمدني جديد در ايران. تهران. دانشگاه تهران. 1370. ج2 ص  .
  14. صديق، عيسي، «آموزش و پرورش» در دانشنامه اسلام و ايران. ج 1 تهران. بنگاه ترجمه و نشر كتاب. 1356.. ص 195.
  15. صديق، عيسي، تاريخ فرهنگ ايران. تهران. دانشگاه تهران. 1354، ص 199.
  16.  مساوات، زهرا «مدارس و مراكز آموزش در سال‌هاي 1300 تا 1320»، مجله معماري و فرهنگ، سال پنجم، شماره 15 و 16، پاييز و زمستان 1382. ص 32.
    زهرا مساوات