Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

مرثيه، سخنان يا اشعاري در سوگ كسي يا عزاي شهادت و مظلوميت اولياي دين و مذهب اسلام و شيعه ، به‌ويژه عزاي حسين بن علي (ع) و برشمردن صفات و محاسن شهيد؛1 مرثيه يكي از نمودهاي مجردي است كه در پيدايش تعزيه از تحولات روضه خواني نقش به سزايي ايفا كرده است. مرثيه يكي از انواع شعر غنايي،2 نوحه سرائي و شعري است كه به ياد و ستايش فردي كه از دنيا رفته، سروده مي‌شود.3 اشعار مراثي بيشتر به شكل قصيده يا قطعه و به مناسبت‌هاي غم بار، به خصوص در حق پيغمبر و اهل بيت او سروده مي‌شود؛ مانند مراثي محتشم كاشاني؛4 (متوفي 996ق). محتشم، از بهترين شعراي مرثيه ساز است، اين فن را به حد كمال رسانيد و دوازده بند او معروف است.5 «ميرزا رحيم يغما» معروف به يغماي جندقي (متولد 1196ق)6 از مرثيه، براي ساختن نوحه براي سينه زني و يا سنگ زني كه از آهنگ‌هاي ضربي كلامي برخوردار است، استفاده كرد و نوع تازه‌اي از مراثي به‌وجود آورد كه به سرودهاي ملي شباهت دارد.7 رسم مرثيه نگاري به افتخار عزيزان متوفي از قبل از اسلام در ايران باستان وجود داشته است؛ مي‌توان روايات سوگواري براي سياووش و گريستن مغان را نيز مرثيه دانست.8 فرق مرثيه با مقتل‌هاي منظوم اين است كه شاعر مرثيه‌سرا در اين نوع اشعار كمتر به شرح جزئيات حوادث به لحاظ تاريخي مي‌پردازد؛ بلكه بيشتر به جنبه‌هاي برجسته و نمايان وقايع جانسوز و با سود جستن از جملات احساسي و عاطفي تأكيد دارد و به همين دليل ويژگي‌هاي نيمه نمايشي آن بارز است.9 با رسمي شدن مذهب شيعه توسط شاهان صفوي، مرثيه سرايي از رونق زيادي برخوردار شد.10

 

مآخذ:

  1. شهيدي، عنايت‌الله. تعزيه و تعزيه خواني. تهران: دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي، چاپ اول، 1380، ص507.
  2. ميرصادقي (ذوالقدر)، ميمنت. واژه‌نامة هنر شاعري. تهران: مهناز، 1373، ص238.
  3. شهرياري، خسرو. كتاب نمايش. تهران: اميركبير، چاپ اول، 1365، دفتر اول (آ – و)، ص270.
  4. دايرةالمعارف فارسي: به سرپرستي غلامحسين مصاحب، تهران: شركت سهامي كتا‌ب‌هاي جيبي، چاپ سوم، 1381، جلد دوم، بخش دوم (م ـ ي)، ص2738.
  5. آرين‌پور، يحيي. از صبا تا نيما. تهران: شركت سهامي كتاب‌هاي جيبي، چاپ اول، 1350، جلد اول، ص7.
  6. همان‌جا: ص109.
  7. همان‌جا: ص117.
  8. تعزيه «نيايش و نمايش در ايران. گردآورنده پتر جي، چلكووسكي، ترجمة داود حاتمي، تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، چاپ اول، 1367، ص273 و 274.
  9. شهيدي، عنايت‌الله. تعزيه و تعزيه‌خواني.... ص507.
  10. ميرصادقي (ذوالقدر)، ميمنت. واژه‌نامة هنر شاعري.... ص238.
    محمود عزیزی