Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

مركزي، نام  استاني در نيمة غربي ايران و به مركزيت شهر اراك (نيز  اراك).

اين استان از شمال با استان‌هاي تهران و قزوين، از غرب با استان همدان، از جنوب با استان لرستان، از جنوب شرق با استان اصفهان و از شرق با استان قم همسايه است.1 استان مركزي با مختصات جغرافيايي َ23  ْ33 تا َ35  ْ35 عرض شمالي و َ48  ْ75 تا َ04  ْ51 طول شرقي و 29406 كم2 وسعت، 8/1 درصد از مساحت ايران را تشكيل مي‌دهد.2

اين استان براساس آخرين تغييرات در تقسيمات كشوري، داراي 10 شهرستان، 18 بخش، 61 دهستان و 27 شهر است. نام‌هاي شهرستان‌هاي استان عبارتند از اراك، آشتيان، تفرش، خُمين، دِليجان، زرنديه، ساوه، شازند، كُميجان و محلات. تمام شهرستان‌هاي استان به جز شهرستان زرنديه (به مركزيت مامونيه)، بقيه داراي مركزيتي همنام با شهرستان خود هستند.3

استان مركزي، منطقه‌اي كوهستاني و در زاوية تلاقي رشته كوه‌هاي البرز و زاگرس قرار دارد. ناهمواري‌هايي كه به اشكال مختلف كوه، كوهپايه، دشت و حتي كوير در استان وجود، در چگونگي شكل‌گيري مراكز انساني و اقتصادي، به صورت شهر، روستا و مناطق عشايري كاملاً موثر بوده‌اند .4 پست‌ترين نقاط استان مركزي با ارتفاع بين
 500- 1000م در شمال غربي استان و در جنوب شرقي شهرستان ساوه و در اطراف رودخانة قره‌چاي قرار دارد، كه منطقه‌اي همجوار با استان قم را تشكيل مي‌دهد.5  بلندترين نقطة استان، قلّة شهباز به ارتفاع 388/3 م در رشته كوه‌هاي راسْوَند (راسبَنْد) در جنوب غربي استان واقع شده است.6

پديدة چشمگير ديگر در نقشة توپوگرافي[1] (موضوع‌نگاري) استان مركزي، كوير و فرورفتگي نسبتاً وسيعي در شمال مركز اداري استان است كه اصطلاحاً «چاله اراك» ناميده مي‌شود. حدود 94 درصد از سطح اين چاله پوشيده از نمكزار و حدود 6 درصد ديگر آن را درياچة فصلي كوچكي تشكيل داده كه به علت همجواري با روستاي ميقان، كوير ميقان نام گرفته است.7 اين كوير يكي از منابع مهم معدني استان مركزي است كه در آن معادن غني سولفات سديم يافت مي‌شود. ظرفيت معادن اين كوير كه به هنگام پرآبي به صورت درياچه‌اي با دو جزيرة كوچك و بزرگ در مي‌آيد، حدود 8 ميليون تن برآورد شده كه بيشترين مقدار آن در سطح جزيره‌هاي مذكور وجود دارد. در مجموع در سطح استان قريب به 500 هزار هكتار اراضي بياباني و كويري به چشم مي‌خورد كه شهرستان ساوه بيشترين و شهرستان محلات كمترين ميزان آن را در خود جاي داده است.8 حدود 75 درصد از سطح استان مركزي را هم كوهستان‌ها فرا گرفته‌اند. وجود كوير درشمال و شمال شرق استان و كوهستان‌هاي مرتفع در جنوب و غرب استان، موجب ايجاد تنوع در آب و هواي استان شده، به طوري كه جذب رطوب و تعديل دما در مناطق كوهستاني و وجود منابع آبي مناسب موجب رونق كشاورزي و دامداري در مناطق مذكور شده است.9

استان مركزي در زير حوضة درياچة نمك از حوضة آبريز ايران مركزي قرار دارد. در اين حوضه رودهاي متعددي جريان دارد كه رودهاي قره‌چاي و مَزْدَقان (مزلقان) چاي، در شمال استان و قم رود كه با نام لعل بار از مناطق جنوبي استان سرچشمه مي‌گيرد، از جمله مهم‌ترين رودهاي استان هستند كه همة آنها در نهايت به درياچة نمك (در استان قم) سرازير مي‌شوند. در سال‌هاي اخير سدهاي مخزني ساوه و پانزده خرداد (در نزديكي دليجان) بر روي رودهاي قم‌رود و قره‌چاي با هدف مهار و ذخيره‌سازي آب‌هاي سطحي استان، احداث شده است.10

استان مركزي، يكي از پنج قطب صنعتي كشور است كه پس از تهران، اصفهان و خوزستان، داراي بيشترين ارزش فعاليت‌هاي صنعتي در سال 1382 بوده است.11 اين استان در سال 1384 نيز همين مقام را داشته است.12

محدوده‌اي كه امروز از آن به نام استان مركزي و شهرستان اراك ياد مي‌شود، بخشي از سرزميني بوده كه در گذشته به عراق عجم معرف بوده است. حمدالله مستوفي در «ذكر ولايات عراق عجم» مي‌نويسد كه: «و آن نُه تومان است و در چهل پاره‌ شهر. و اكثر بلادش هواي معتدل دارد و بعضي به گرمي و بعضي به سردي مايلست. حدودش با ولايات آذربايجان و كردستان و خوزستان و فارس و مَفازه و قُومِس و جيلانات پيوسته است.»13

«دارالنصرت قلمرو عراق» در زمان فرمانروايي كريمخان زند، در قانون تقسيمات كشوري مصوب 24 ذيقعده 1325 نيز همان با نام ولايت عراق شناخته مي‌شد تا اينكه در سال 1326، با تاسيس استان مركزي به مركزيت تهران بخشي از ولايات مذكور در اين استان جاي گرفت. 14 در سال 1356 خورشيدي، با جدايي شهرستان‌هاي تهران، كرج و قزوين از استان مركزي، مركزيت استان مذكور به شهر اراك منتقل گرديد و اين استان بدون تغيير در نام آن كه مناسبتي با شكل‌گيري جديد آن نداشت، مجدداً كوچك‌تر شد و اين بار شهرستان قم از آن منتزع و به صورت يكي از استان‌هاي جديد‌التاسيس كشور در آمد و از آن پس تا حال حاضر، استان مركزي بدون تغيير در مرزهاي خود، همچنان به عنوان يكي از استان‌هاي سي‌گانة كشور، در تقسيمات كشوري جاي دارد.15 استان مركزي در محدوده فعلي خود در سرشماري سال 1375 داراي 812، 228،1 تن جمعيت بود16 كه اين تعداد در سرشماري سال 1385 به 257,351،1 رسيده است.17  

استان مركزي افزون بر جاذبه‌هاي تاريخي در مركز استان (        اراك) و در برخي از شهرهاي آن، به سبب تنوع آب و هوا، از ارتفاعات جنوب و غرب استان و سرچشمه‌هاي رود قره چاي گرفته تا نواحي خوش آب و هواي محلات و چشمه‌هاي آبگرم آن و نيز برخورداري از برخي جاذبه‌هاي ديگر نظير درياچة سد پانزده خرداد و مانند آنها در مجموع داراي زمينه‌هاي مساعدي براي توسعه گردشگري است.18


مآخذ

  1. سازمان نقشه‌برداري كشور. اطلس و اطلاعات مكاني (استان مركزي). چ1. تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1384، ص 1.
  2. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. اطلس راهنماي استان‌هاي ايران. چ2. تهران: سازمان جغرافيايي وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح. 1384، ص 61.
  3. دفتر تقسيمات كشوري. نقشه و جدول تقسيمات كشوري. تهران: دفتر تقسيمات كشوري (وزارت كشور)، 1384.
  4. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي كوههاي كشور. ج2.چ1. تهران: سازمان جغرافيايي وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح، 1379، ص1.
  5. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور. ج3 چ1. تهران: سازمان جغرافيايي وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح، 1383، ص 256 (نقشه هيدرولوژي و توپوگرافي زير حوضه درياچ نمك).
  6. منبع 4. ص 1.
  7. كلينسكي، دانيل. كويرهاي ايران و خصوصيات ژئو مورفولوژيكي و پالئو كليما تولوژي آن. ترجمه دكتر عباس پاشائي. چ1. تهران: سازمان جغرافيايي وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح، 1381، ص49.
  8. سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزش. جغرافيايي استان مركزي. چ 5. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌هاي درسي ايران، 1383، ص 19.
  9. همان. ص 5-3.
  10. الف: منبع 5. همانجا

     ب: منبع 8.ص 15.  
  11. مركز آمار ايران. سالنامه آماري كشور (سال 1383) تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور). 1384' ص 314.
  12.  مركز آمار ايران. در سالنامه آماري كشور (سال 1385). تهران: مركز آمار ايران (معاونت برنامه‌ريزي و نظارت راهبردي- رياست جمهوري)، 1386، ص 301.
  13. مستفي قزويني، حمدالله. نزهه‌القلوب. به كوشش دكتر محمد دبير سياقي. چ1. قزوين: حديث امروز، 1381، ص 88.
  14.  امير احمديان، بهرام. تقسيمات كشوري. چ1 تهران: دفتر پژوهشهاي فرهنگي، 1383 صص 78، 83، 96،
  15. همان. صص 82، 83 و 101.
  16.  منبع 11. ص 86.
  17. منبع 12. ص 103.
  18. الف: منبع 8. صص 59- 50.

    ب: شهام، دكتر افشين و مهندس هيلدا دادفر. جغرافياي جهانگردي ايران. چ2. تهران: طراوت 1384، صص 170- 168.
    [1] - Topography
غلامحسین تکمیل‌همایون