Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

مزار شيخ ­جام، نام تربت ­جام مبين مزار عارف نامي شيخ احمد جام (441-536ق) معروف به شيخ جام يا پيرجام است كه در روستاي معدآباد از توابع خراسان مي‌زيسته و در همين منطقه نيز به خاك سپرده­ شده و به بركت مزار وي معدآباد به تربت­ جام معروف گرديده ­است.1

 براي نخستين‌بار تاريخ­نگار عرب احمدبن يحيي البلاذري در سدة سوم هجري در كتاب فتوح­البلدان از اين منطقه با نام زام نام برده­است.2

مجموعه بناي شيخ جام به مساحت 64000 متر در بقاياي روستايي قديمي هسته اوليه شهر تربت جام را بوجود آورده است. امروزه اين مجموعه به صورت  محله‌اي حاشيه‌اي شامل مقابر، مساجد و گورستان‌هاي قديمي و با اجزاء زير قابل مشاهده است:

درگاه ورودي، صحن، مزار شيخ جام، سنگ قبرهاي افراشته و صندوقي، ايوان، گنبدخانه­، مسجد كرماني، گنبد سفيد، سراچه، مسجد جامع نو، مسجد عتيق، مدرسه فيروزشاهي يا گنبد فيروزشاهي، بناي آب‌انبار و مسجد زيرزميني.3

در اثر نفوذ آب در پي بناها به دليل خاكبرداري و تسطيح محوطه داخل مزار در سال 1351 و ايجاد آبنما و محوطة چمن­كاري آثار تخريب بر بناها ديده مي‌شود.4

درگاه ورودي شامل «پيش­طاق» ورودي يا «آستانه درگاه» با دري چوبي و طاق‌هاي دواشكوبه در طرفين متعلق به دوره تيموري است. كف صحن سنگ­چين است و در ميانه آن مزار شيخ­جام با مجموعه‌اي از سنگ‌هاي مرمر سفيد و سياه حجاري شده با دو سنگ قبر افراشته در بالا و پايين قبر شيخ و درخت پسته كهنسالي كه از ميان آن روئيده قرار دارد. ايوان مجلل و زيبايي با ارتفاع 27 متر در برابر گنبدخانه واقع است كه قبلا به طاق­ درب معروف بوده است.5 ظاهرا اين بخش در  سده هشتم ه. ق. ساخته شده است.6

به رغم نقشه اصلي بنا بر اساس معماري ايلخاني،7 ارتفاع سردر آن چند متر پايين­تر از اندازه رايج سبك ايلخاني بوده و به جاي دو مناره مرتفع، در آن دو گلدسته(مأذنه) ساخته شده است.8 فضاي داخلي ايوان مسير دسترسي سه فضاي گنبدخانه، گنبد سفيد و مسجد كرماني است. تزئينات اين مجموعه متعلق به دوره ايلخاني و صفوي است.9

«مسجد گنبدخانه» در امتداد ايوان و در منتهي­اليه طولي آن نقطه مركزي مجموعه بوده و چهارنماي خارجي آن توسط بناهاي پيراموني پوشيده شده است. اين بنا شامل چهار سه­كنج، دو اتاق كوچك، (به عنوان چله‌خانه)، چهار طاق­نماي پرهشت ضلعي، سه ورودي شمالي ـ جنوبي و شرقي است و سطوح ديواره تا زير گنبد با طرح‌هاي هندسي و تزئينات رسمي­بندي مزين و از نظر سبك متعلق به قرن هشتم ه.ق. است.10

مسجد كرماني از باشكوه­ترين بناهاي مجموعه بعد از گنبدخانه است كه نام آن از نام سازندة محراب نفيس اين بخش گرفته شده است. اين بنا به عنوان شاهكاري از تزئينات معماري اسلامي با ورودي ايوانچه­اي با پنج دهانه و زيربنايي حدود 182 مترمربع مشتمل بر شاه­نشيني در ميان هر ضلع و چهار فضاي كوچك در جرز ديوارها به عنوان چله­خانه و محراب در دهانه مركزي و رو به قبله تحسين‌برانگيز است.

ديوارهاي اين مسجد با كتيبه‌ا­‌ي از خط ثلث مزين شده و سقف آن به صورت گنبدي بزرگ و روزنه‌دار با نيم­گنبدهايي كه در پشت مقرنس­ها مخفي مي‌شود پوشش يافته و نحوه طاق­زني تكامل يافته‌اي را به نمايش مي­گذارد.11

محراب اين مسجد نفيس­ترين عناصر تزئينات معماري اين بنا را دارد و از بخش‌هاي قاب حاشيه، زواره محكي، قوس طاق­نما، سرستون، گچبري و كتيبه­هاي بي­نظير مختص قرن هشتم ه. ق. برخوردار است.12

«گنبد سفيد» يا «مسجد رواق» يا به تعبيري «مسجد سردر» در ضلع شمال­غربي ايوان با زيربناي تقريبي 64 مترمربع و درگاه ورودي در مجاورت ورودي مسجد كرماني قرار دارد.

اين بنا چهار شاه­نشين دارد و فضاي مركزي آن با چهار تويزه امكان ايجاد گنبدي كم­خيز را بر فراز آن ميسر نموده است.13 داراي تزئينات مقرنس و كتيبه­هايي با خط كوفي از آيات قرآن است و ديوارهاي نماي بيروني آن تلفيقي از آجر و كاشي مي­باشد.

«سراچه» يا «خانقاه سراچه» يا «مدرسه فريومدي» فضايي ساده است كه در اضلاع شمالي و جنوبي آن ايوا‌ن‌هاي كم­عرض قرار دارد و تنها از گنبد سفيد دسترسي به آن ممكن است. پيرامون حياط مركزي اين بنا حجره­هاي دو طبقه با طاقنماهاي آجري نشانة وجود يك مدرسه علميه است. برخي معتقدند خانقاه شيخ­جام سابقاً در اين مكان قرار داشته و با ساخت گنبد سفيد تخريب شده و اين بنا به جاي آن بنا شده است.14

در ميانة حياط اين بخش سنگ قبري برآمده با دو لوح مرمرين در بالا و پايين آن همچون مزار شيخ­جام متعلق به يكي از مريدان طريقت قادريه به چشم مي­خورد.

در ضلع جنوب­شرقي گنبدخانه «مسجد جامع قديم» يا «مسجد عتيق» قرار دارد. اين بنا با مساحت تقريبي 484 متر با شبستان­­هاي دو اشكوبه (دو طبقه)15 و فضايي مربع مستطيل در امتداد محراب توسط رواقي شرقي و غربي به دو بخش تقسيم شده و از نقطه مياني آن رواق ديگري در ضلع شمالي _­جنوبي عبور كرده و گنبدي در محل برخورد اين دو رواق بنا شده است. اين دو رواق داراي طاق‌هاي دو اشكوبه­اي هستند كه به صورت فضاهاي خالي چهار طرف مسجد را دور مي زنند.16

مسجد جامع نو در پشت گنبدخانه و ايوان مجموعه  فاقد تزئينات نماي بيروني است. گنبد آن بر روي چهارگوش بزرگ متقاطع قرارداشته و بين اين چهار قوس چهار ربع گنبد ساخته شده­ و قوس‌هاي كوچك‌تري بر گنبد تكيه دارند. يك چهارم از گنبدهاي واقع در زوايا با نيم گنبد بسته مي­شود و داراي تركيبي از منشورهاي گچي است.17

در ضلع غربي مجموعه و مشرف به صحن مزار  گنبدي بلند و بزرگ فيروزه­اي، بنايي با نقشه چليپايي (صليبي) و چهار ايوان معروف به گنبد سبز به چشم مي­خورد.18 ظاهراٌ اين گنبد دو پوسته گسسته ميان­تهي است19 كه بر روي سردابه20 مزار ساخته شده و داراي نماي بيروني با تزئينات آجر و كاشي است.21 اين بنا با 110 مترمربع مساحت شامل چهار فضاي شاه­نشين و دو طاق­نما در شاه­نشين­هاي شرقي و غربي است. در طاق­نماي غربي آن محراب قرار دارد. اين بنا منتسب به دوره تيموريان است.22

در مجاورت درگاه ورودي مزار آب­انباري آجري متعلق به زمان شاه­عباس صفوي واقع شده (1010 ه.ق) كه در دوره ناصرالدين­شاه قاجار مرمت گرديده است.

از بناهاي ساخته شده روي آب­انبار تا 90 سال قبل به عنوان مكتب‌خانه و از آن پس به عنوان محل اسكان مدرسين و معلمين استفاده مي‌شده كه درحال حاضر محل اداري سازمان ميراث­ فرهنگي تربت است.23

مسجد زيرزميني آخرين بناي باقي‌مانده از اين مجموعه است كه در جنب آب­انبار و مشتمل بر دو قسمت زمستاني و تابستاني است. قسمت زمستاني پايين­تر از سطح معبر و قسمت تابستاني بالاي اين فضا قرار دارد. قسمت اخير فاقد پوشش و تنها محل محرابي ساده در آن مشخص است. پيرامون آن با ديوار چيني آجري محصور شده است.

در ابتداي فضاي داخلي مسجد پلكاني به شبستان زيرزميني مسجد منتهي مي­شود. اين شبستان شامل شش ستون چهارضلعي و قطور است. نقاطي از پوشش سقف اين مسجد به صورت گنبدي بوده كه  ميان چهار ستون شكل گرفته است. اين بخش در طول زمان گسترش يافته ولي شالودة اصلي آن متعلق به دورة صفوي است.24

غير از موارد فوق اجزاي ديگري نيز همچون مدرسه اميرشاه ملك نيز در اين مجموعه وجود داشته كه در حال حاضر اثري از آنان باقي نمانده است.

               

مآخذ:

  1. فصيحي خوافي. مجمل. جلد 2، مصحح محمود فرخ، كتاب‌فروشي باستان، مشهد: 1360، ص 210.
  2. صابر مقدم، فرامرز. مجموعه معماري، آرامگاهي، مزار شيخ احمدجام. 1383، ص 15.
  3. منبع 2. ص 109 و 309.
  4. گرايش دفترفني حفاظت از آثار باستاني. خراسان: ص 261.
  5. گلمبك ، ليزا. دوره­هاي ساختماني مجموعه تاريخي تربت­جام، مجله اثر. ترجمه باقر آيت­الله شيرازي، شماره 11/10، سال 1364.
  6. لباف خانيكي، رجبعلي. سيماي ميراث فرهنگي خراسان. سازمان ميراث فرهنگي كشور، تهران: 1378، ص 58.
  7. ويلبر دونالد. معماري ايران در دوره ايلخانان. ترجمه عبدالله مزيار، شركت مولفان و مترجمان، تهران: 1361، ص 82-83.
  8. منبع شماره 5. ص 22.
  9. پروند فني مزار جام، اداره كل ميراث فرهنگي خراسان، منبع 5، مجله اثر. ص 59.
  10. فاضل، علي. شرح احوال و نقد و تحليل آثار شيخ­جام. چاپ اول، انتشارات طوس، تهران: 1373، ص 354.
  11. منبع 10. ص 352.
  12. منبع 5. ص 60.
  13. منبع شماره 3. ص 67-75.
  14. گزارش كاوش‌هاي باستان­شناسي سراچه. اداره كل ميراث فرهنگي.
  15. ويلبر دونالد. معماري اسلامي دوره ايلخانيان. ترجمه عبدالله مزيار، شركت مولفان و مترجمان، تهران: 1361، ص 187.
  16. منبع 5. ص 20.
  17. منبع 5. ص 49.
  18. منبع 5 و 2. ص 91 تا 97.
  19. پيرنيا، محمد. سبك­شناسي معماري ايران. تدوين غلامحسين معماريان، نشر معمار. آذر 1383، ص 200.
  20. سردابه (اتاق زيرزميني كه در آرامگاه محل تدفين است).
  21. منبع شماره 6. ص 59.
  22. گلمبك ليزا، دونالد ويلبر. معماري دوره تيموري در ايران و توران. محمديوسف كياني، سازمان ميراث فرهنگي كشور، تهران: 1365، ص 489.
  23. منبع 2. ص 98.
  24. منبع 2. ص 100-101.

آزیتا رجبی