Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

مزدك، انديشمند، مصلح ديني و اجتماعي و پديدآورندة جنبشي بزرگ در سدة 5م در ايران. نام پدر مزدك بامداد بود و در مورد زادگاهش تاريخ‌نگاران متفق‌القول نيستند؛ شهرهاي مختلفي از جمله استخر، المدرّيه (واقع بر ساحل شرقي دجله)، تبريز، نيشابور، خوارزم و... به عنوان زادگاه او ذكر شده‌اند.1

برخي از مورخين او را موبد و برخي ديگر موبدان موبد دانسته‌اند. او با پرهيز زندگي مي‌كرد، گوشت و مي نمي‌خورد و از كشتار دوري مي‌جست. شيوة عمل و برخي آراء او نزديكي‌هايي را به دين مانوي* نشان مي‌دهد.2

با توجه به اوضاع نابسامان ايران در زمان قباد ساساني، آئين مزدكي* 30 سال دوام يافت.3 او توانست پادشاه وقت قباد را طرفدار خود سازد و لااقل بخش بزرگي از تودة مردم نيز پيرو آئين او بودند. اما آئين مزدك، به دليل شعار اشتراك خواسته و زن، مخالف با منافع اشراف و روحانيون بود و اين باعث عزل قباد شد. هنگامي‌كه قباد براي بار دوم به سلطنت رسيد از آزادي مزدك و مزدكيان كاست.4 سرانجام هم كار مزدك را به وليعهد خود خسرو سپرد. ظاهراً خسرو (ملقب به انوشيروان) كه مخالف سرسخت مزدك و طريق انقلابي او بود، مجلسي را تدارك كرد. ترتيبي دادند كه در آن جلسه مزدك و مزدكيان مغلوب موبدان و اسقف مسيحيان بشوند و با برنامه‌اي از پيش تعيين شده مورد تهاجم قرار گرفتند. فردوسي تعداد كشته شدگان اين واقعه را 3000 تن ذكر مي‌كند و مي‌گويد كه خود مزدك به دار آويخته شد. پس از اين واقعه اكثر مزدكيان كشته يا پراكنده و فراري شدند و كتاب‌هايشان سوزانده شد.5

مآخذ:

  1. دينوري، احمد بن داود. الاخبار الطوّال. به كوشش عبدالمنعم عامر، قاهره: وزارة الثقافة والارشاد القومي، 1960م، ص 65؛ طبري، تاريخ الرسل و الملوك. به كوشش دخويه، ليدن، بي تا، ج 2، ص 885؛ كريستن سن، آرتور. ايران در زمان ساسانيان. ترجمة رشيد ياسمي، به كوشش حسن رضايي باغ بيدي، تهران، 1378، ص 246؛ كليما، اوتاكر. تاريخ جنبش مزدكيان. ترجمة جهانگير فكري ارشاد، تهران: توس، 1359، ص 180-182.
  2. بهار، مهرداد. "ديدگاه‌هاي تازه درباره مزدك"، جستاري چند در فرهنگ ايران. تهران: 1376، ص 245-246؛ كليما. همان. ص 257-260؛ كليما، اوتاكر. تاريخچه مكتب مزدك. ترجمة جهانگير فكري ارشاد، تهران: توس، 1371، ص 101؛ طبري. همانجا.
  3. طبري. همان. ص 885-886؛ طبري، احسان. برخي بررسي‌ها دربارة جهان‌بيني‌ها و جنبش‌هاي اجتماعي در ايران. آلفا، 1358، ص173؛ شهرستاني، محمد بن عبدالكريم. الملل و النحل. به كوشش محمد فتح‌الله البدران، قاهره: مكتبة الانجلو المصرية، 1375ق، ج 1، ص 229.
  4. دينوري. همان. ص 65-67؛ طبري. همان. ص 176-177؛ كريستن سن. همان. ص 249 و 258؛ همو، سلطنت قباد و ظهور مزدك. ترجمة احمد بيرشك، تهران: طهوري، 1374، ص 104-105، 126-127؛ نولدكه، تئودور. تاريخ ايرانيان و عرب‌ها در زمان ساسانيان. ترجمة عباس زرياب، تهران: 1378، ص 185، 171، 487.
    Yarshater. E., "Mazdakism", The Cambridge History of Iran. Vol. III(2), ed. E. Yarshater, Cambridge: Cambridge University Press, 1983, PP. 991 ff.
  5. حمزة اصفهاني. سني ملوك الارض و الانبياء. برلين: كاوياني، 1340ق، ص 39؛ دينوري. همان. ص 67؛ شهرستاني، همانجا؛ فردوسي. شاهنامه. به كوشش رستم علي يف، مسكو: آكادمي علوم، 1970م، ج 8، ص 46-50؛ كريستن سن. ايران... . ص 259-260؛ كليما. تاريخ جنبش.... ص 274-296؛ نولدكه. همان. ص 491-495.
ندا اخوان اقدم