Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

مسجد جامع اصفهان، قديمي‌ترين بناي تاريخي اصفهان و نمونة كامل‌ترين مسجد چهار ايواني دورة سلجوقي 429- 590ق/ 1038- 1149م. طرح نخستين مسجد به گونة شبستان ستون‌دار بوده كه در 156ق/ 777م ساخته شده است. در 226ق/ 840م مسجد كهن ويران شده و بر ويرانه‌هاي آن مسجدي بزرگ‌تر ساخته شده. در طي فرمانروايي آل‌بويه، يعني 320- 454ق/ 732- 1062م اجزايي به بناي كهن مسجد افزوده شده است.1

گنبد جنوبي توسط خواجه نظام الملك، وزير ملك‌شاه سلجوقي در 473هـ/ 1082م ساخته شد و سپس صفة صاحب (ايوان جنوبي جلوي گنبد) به آن افزوده شد. در بالاي شبستان شمالي مسجد، گنبد تاج‌الملك، به قرينة گنبد نظام‌الملك بنا گرديد، اين گنبد در 481هـ/ 1090م به دستور تاج‌الملك شيرازي احداث گرديد كه به گنبد «خاگي» (خاگي به معني تخم‌مرغي شكل) معروف است.

پس از ساخته شدن ايوان جنوبي (صفة صاحب) ايوان‌هاي سه گانة شمالي معروف به صفة درويش، غربي معروف به صفة استاد و شرقي، معروف به صفة شاگرد بنا گرديدند.

شبستان‌هايي كه در طرفين ايوان جنوبي قرار گرفته‌اند، داراي آثار آجر چيني از دورة دوم سلجوقي هستند (اوايل قرن 6هـ/ 12م). شبستان‌هاي طرفين ايوان شمالي و شبستاني كه بين ايوان شمالي و گنبد خاگي واقع شده است، در حدود همين تاريخ ساخته شدند.2

در زمان سلطان محمد خدابنده، الجايتو، در شمال ايوان غربي، مسجد كوچكي بنا شد. بر طبق كتيبه‌اي، تاريخ ساختمان آن 710هـ/ 1310م بوده است. محراب گچبري شده‌اي از همين زمان موجود است، كه به دستور وزير وي، محمد ساوي، ساخته شده است.3 در كنار اين بخش، درب ورودي نمازخانة زمستاني، بيت‌الشتاء، قرار دارد. بنا به كتيبة سردر آن، در دورة تيموريان، بايستغر ميرزا اين شبستان به شكل خيمه در 851ق/ 1450م، به وسيلة عماد بن مظفر ساخته شد. از بين ايوان‌ها، صفة استاد (ايوان غربي) با كاشيكاري‌هاي اصيل دوره سلجوقي و سقف آن با مقرنس‌هاي درشت، تركيب و تزئين شده است و صفة شاگرد (ايوان شرقي) هم از تزئين همين دوره برخوردار است. كتيبة داخل اين ايوان (صفة شاگرد) از دورة شاه سليمان صفوي و به خط محمدمحسن امامي است.

در دورة آل‌مظفر، قسمت‌هاي مهمي به مسجد اضافه شد، از جمله شبستاني در شمال ايوان شرقي و مدرسه‌اي در خاور آن. بر طبق كتيبه‌اي به 768هـ/ 1368م مسجدي در جنوب مدرسة اخير ساخته شده است. بناي صفة «عُمر» نيز، كه در منتهي‌اليه ضلع شرقي مسجد است، در دورة آل‌مظفر ساخته شده، و بر اساس كتيبة پيرامون محراب، به خط علي كوهيار ابرقويي، كاشيكاري مقرنس محراب صفة عمر در 778هـ/ 1378م انجام پذيرفته است.

در دورة فرمانروايي آق قويونلو، تعميراتي در مسجد صورت گرفته است و اجزايي به مسجد اضافه شد (872- 882هـ/ 1472- 1482م)، تاق و دو منارة ايوان جنوبي از اين دوره به جا مانده است. در دورة صفويه تغييراتي اساسي درمسجد داده نشد. تنها شبستاني كه، در غرب چهلستون غربي ايوان جنوبي، و به دستور شاه عباس ساخته شد. در واقع شبستان‌هاي مختلف در مسجد جامع اصفهان به فراخور ساخت و وظيفه‌اي كه دارند، ساخته شده‌اند. در شبستان‌هاي مسجد جامع اصفهان در حدود چهارصد و هفتاد تاق، يافت مي‌شود. اين مسجد داراي ده محراب است كه تدريجاً به وسيلة فرمانروايان مختلف ساخته شده‌اند.

كلية تزئينات كاشي‌كاري بنا، مربوط به عصر پادشاهان صفوي است، كه مجموعة‌ زيبايي است، از كاشي‌هاي معرق، هفت‌رنگ، در كنار خطوط بنايي، ثلث و نستعليق، همچنين گچبري‌هاي كم نظير از شاخصه‌هاي معماري داخلي اين بنا به شمار مي‌آيد.6 اين مسجد با مساحتي بيش از 000/20 مترمربع، بزرگ‌ترين مسجد ايران مي‌باشد. بناي مربع شكل بالاي حوض در وسط حياط، از ابنية روزگار شاه عباس است. بناهاي ديگر، همچون غُسلخانه و آبريز نيز در محل قديمي و در زمان فتحعلي‌شاه قاجار بازسازي گرديده.5 (1212- 1250هـ/ 1794- 1832م)

 

مآخذ:

  1. پيرنيا، محمد كريم. سبك‌شناسي معماري ايراني. تدوين: دكتر غلامحسين معماريان، نشر سروش دانش، آذر 1383، ص 144، 145، 146، 178، 179، 180، 181، 186، 187.
  2. هيلن‌براند، رابرت. معماري اسلامي. ترجمة دكتر ايرج اعتصام، تهران: 1379، ناشر: شركت پردازش و برنامه‌ريزي شهري، ص141- 142.
  3. تالبوت‌رايس، ديويد. هنر اسلامي. ترجمة ماه ملك‌بهار، تهران: 1381، نشر: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، ص64.
  4. البهنسي، عفيف. هنر اسلامي. ترجمة محمود پورآقاسي، نشر: سورة مهر، 1385، ص220- 321.
  5. هنرفر، لطف‌ا.... . گنجينة آثار تاريخي اصفهان. اصفهان: 1350، نشر ثقفي، ص75- 134- 140.
  6. بهنام، عيسي. تزئينات مسجد جامع اصفهان. مجلة راه‌نو، شمارة 3، 1343، ص48.

کیانوش معتقدی