Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

مسجد شاه اصفهان: واقع در ضلع جنوبي ميدان نقش جهان شهر اصفهان.

اين مسجد بنائي است چهار ايواني كه تمامي سطوح ايوان‌ها و همچنين خارج و داخل آن پوشيده از كاشي‌هاي معرق رنگارنگ با خوشنويسي نقش‌هاي پيچك و گل و گياه و تركيبي موزون از خطوط منظم هندسي است. در اين بنا كتيبه‌هاي متعددي با خوشنويسي هنرمنداني چون اديب مجلس و محمدباقر شريف و محمد صالح و عبدالباقر تبريزي و عبدالباقي و محمدرضاي امامي و عليرضا عباسي وجود دارد.1

مسجد شاه برخلاف مسجدشيخ‌لطف‌الله نمايي بزرگ و چشم‌گير دارد با ايواني در مدخل و دومنار بلند 48 متري كه نماي جنوبي نقش جهان را رونق بخشيده است. اين مسجد حياطي بزرگ در وسط دارد و محل نماز مسجد در پشت مدخل رو به قبله ساخته شده و سراسر ديوارها و گنبد و منارها با كاشي‌هاي زيباي نيلوفري آراسته شده است.2 شاه عباس باني اين مسجد (966- 1038ق/ 1588- 1629م) در كار ساخت آن شتاب داشت از اين رو از كاشي‌هاي چهارگوش لعابي برنقش و كاشي‌هاي ريز در آن استفاده شده است.3 فضاي هشتي مسجد مستقيماً وارد صحن نمي‌شود بلكه از دو راه‌رو جانبي كه به طرف جنوب غربي امتداد دارد به فضاي صحن وارد مي‌شود. اين بناي منحصر به فرد دوره صفوي مشتمل بر چهار ايوان، سه صحن و طاق نماها و ايوانچه‌هاي كم عمق، شبستان و دو مناره و گنبد دوپوش مي‌باشد كه ساخته استاد علي اكبر اصفهاني است. در ضلع جنوبي صحن يك ايوان وفضاي گنبد خانه و دو شبستان به نام‌هاي چهل ستون و يك گنبد و دو مناره در طرح ساخت منظور شده4 كه دهانه ايوان 18 متر و ارتفاع آن 50/30 متر و مناره‌هاي طرفين آن كه از جهت رنگ و ساختمان هويت مستقلي دارند 52 متر و مساحت گنبد 50/ 22× 50/ 22 متر و ارتفاع آن تا زير گنبد34 متر و تا بالاي گنبد 54 متر و حدفاصل بين دو جدار گنبد 12 متر است. شاه عباس پس از احداث ميدان شاه (نقش جهان) براي تكميل كاربري آن مسجد شاه را بنا كرد. كه بعد از چندي مورد توجه اهالي قرار گرفت و به مسجد جامع عباس معروف شد و اندكي از رونق مسجد جامع اصلي كاست.5  بناي مسجدشاه در 1611ق/1019م شروع و در 1629/ 1038م بعد از مرگ شاه عباس به پايان رسيد. اين بنا كه استفاده عمومي داشت به عنوان تأييدي ازسوي شاه بر التزام اين سلسله6 به تشيع ساخته شد.


  1. ركوعي، عزت‌الله، سرزمين (مروري بر تاريخ و معماري ايران)، تهران، نشر دليران، بي‌تا، صص 250- 251.
  2. پرايس، كريستين، تاريخ هنر اسلامي، ترجمه مسعود رجب‌نيا، تهران، اميركبير، 2535، ص 164.
  3. سيوري، راجر، ايران عصري صفوي، ترجمه كامبير عزيزي، تهران، مركز، 1372، ص 160.
  4. هيلنبراند، رابرت، مقاله معماري ايران در دوره صفويان در تاريخ ايران كمبريج، ج 7، ترجمه يعقوب آژند، تهران، جامي، 1380، صص 432- 433.
  5. شفقي، سيروس، جغرافياي تاريخي اصفهان، اصفهان، دانشگاه اصفهان، 1353، ص 251 براي آگاهي بيشتر           هنرفر، لطف‌الله، گنجينه آثار تاريخي اصفهان: كتابفروشي ثقفي، 1351.

  6. Welch, Anthony, Shah Abbas and the Arts of Isfahan in the Asia Society Inc, 1973, p 18.
    کوروش صالحی