Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

مشهد، مركز استان خراسان رضوي و مركز شهرستاني به همان نام، واقع در شمال شرقي ايران.

شهرستان مشهد، از شمال و شرق با شهرستان‌هاي مرزي درگز، كلات و سرخس، از غرب با شهرستان‌هاي چناران و نيشابور و از جنوب با شهرستان مرزي تربت جام و شهرستان‌هاي فريمان و تربت حيدريه، همسايه است1 و بر اساس آخرين تقسيمات كشوري داراي 4 بخش، 5 شهر و 12 دهستان است.2

شهر مشهد، با مختصات جغرافيايي ً45 َ36 ْ59 طول شرقي و ً00 َ17 ْ36 عرض شمالي با ميانگين بارندگي 256 ميلي‌متر و ارتفاع 970 م، با آب و هوايي معتدل متغيّر و خشك،3 در فاصلة 880 كيلومتري از تهران و حدوداً 70 كيلومتري (به خط مستقيم) از مرز كشور تركمنستان،4 محصور بين سلسله جبال هزار مسجد و بينالود و ادامه آن‌ها به سوي جنوب شرقي و به فاصلة حدود 10 كيلومتري از حاشية جنوبي كَشَف رود كه در ميان دو رشته كوه مذكور به سوي جنوب شرق و رودي مرزي هريرود جاري است، واقع شده است.5 شهر مشهد از طريق دو مسير در دامنه‌هاي جبهة شمالي و جنوبي البرز و با راه‌هايي درجه يك و غالباً به صورت بزرگراه به تهران و ديگر شهرهاي بزرگ كشور متصل است و از طريق راه آهن و اتصال به شبكه ريلي نيز به جنوب، مركز و غرب كشور و از طريق شهر مرزي سرخس با كشور تركمنستان ارتباط دارد و در آينده با تكميل مسير ريلي تربت حيدريه – خواف و خواف تا مرز افغانستان، علاوه بر راه آسفالت شده اصلي، از طريق راه آهن نيز با كشور افغانستان مرتبط خواهد شد.6 مشهد داراي فرودگاهي بين‌المللي است و با توجه به شبكه گستردة ارتباطي خود با داخل و خارج از كشور و به عنوان دومين شهر بزرگ و پرجمعيت ايران،7 از موقعيت ممتاز و حساسي در منطقه برخوردار است. در متون تاريخي از مشهد با نام‌هاي پيشين آن سرزمين كه بعدها، شهر مشهد در آن جاي گرفت، يعني توس، نوغان (نوقان) و سناباد ياد شده است. در بيش از يكهزار سال پيش، در حدودالعالم آمده است: «به نوقان مرقد مبارك علي بن موسي‌الرضاست و آن‌جا مردمان بزيارت شوند و هم آن‌جا گور هارون‌الرشيدست...».8 نوقان خود شهري بوده است و از توابع توس كه «...از مهم‌ترين شهرهاي خراسان و كهن‌ترين آن‌هاست و قبر امام علي بن موسي بن جعفرالصادق(ع) و قبر هارون‌الرشيد، خليفة عباسي، در خارج آن واقع شده است...‌».9 كه منظور از «خارج آن» اشاره به روستاي سناباد است. در عجايب المخلوقات10 طوسي، در البلدان11 يعقوبي و در صورة‌الارض ابن حوقل12 به طوس و نوغان و دهكدة سناباد و نيز به مرقد امام هشتم شيعيان در كنار قبر هارون‌الرشيد خليفة عباسي اشاراتي به چشم مي‌خورد. شيعيان بر اين باورند كه امام هشتم توسط مأمون، خليفة عباسي، مسموم و به شهادت رسيد و لذا پس از دفن پيكر آن حضرت در سناباد در 202هـ.ق، اين محل كم‌كم به مشهد (شهادتگاه) شهرت يافت و بتدريج و بويژه به هنگام سلطنت شاهان صفوي، با احداث بناها و توسعة بارگاه و مقابر اطراف مشهد به عنوان شهري بزرگ و نو، پا به عرصة حيات تاريخي خود گذارد.13 بارتولد مي‌گويد كه در قرن دهم ميلادي 4ق كلمة «المشهد» در كتاب مقدسي ديده مي‌شود14 و حمدالله مستوفي هم از نخستين كساني است كه در نزهة‌القلوب كه در 740ق تأليف شده كلمة «مشهد» را به كار برده است: «...از مزار عظما قبر امام معصوم علي بن موسي‌الرضا بن جعفر(ع) در ديه سناباد به چهار فرسنگي طوس است و قبر هارون‌الرشيد، خليفة عباسي، در مشهد مقدس آن حضرت است و مشهد طوس از مشاهير مزارات متبركه است و آن موضع اكنون شهرچه شده...».15 در زمان حكمراني تيمور لنگ، با توجه به مطالبي كه كلاويخو، فرستادة پادشاه اسپانيا در سفرنامة خود به سمرقند، نگاشته، توس همچنان شهر بزرگي در منطقه بوده است: «... از مشهد به شهري بزرگ رسيديم به نام بوئلو (كه همان طوس باشد). اين شهر نيز در استان خراسان واقع است. شهري است بسيار خرم و مفرح و جمعيت آن از همه آبادي‌هايي كه از سلطانيه تا اين‌جا بر سر راه ما بودند، بيشتر بود.16 كلاويخو از مشهد و به گفته خود او «شهر عمده زيارتي و گروه بيشمار زائران آن» ياد كرده است و نكتة جالب اين‌كه در آن زمان مسيحيان نيز مي‌توانستند بدون محدوديت به زيارت امام رضا بروند: «چون به اين شهر رسيديم، ما را براي زيارت اين مكان مقدس و آرامگاه بردند. سپس چون در ايران راه مي‌پيموديم و بر سر زبان‌ها افتاده بود كه ما به زيارت مشهد مشرف شده و آن مكان مقدس را ديده‌ايم، مردم همه مي‌آمدند لبة قباي ما را بوسه مي‌زدند. به اين بهانه كه ما از گروهي هستيم كه فيض زيارت ومرقد و بارگاه قديس بزرگ خراسان را درك كرده‌ايم».17 با گسترش و توسعة روزافزون شهر مشهد، امروزه ديگر اثري از شهر نوغان و قرية سناباد و بسياري از روستاهايي كه نام آن‌ها در كنار مشهد امام رضا(ع) و در منابع و نقشه‌‌هاي تاريخي آمده است، وجود ندارد، اما نام و موجوديت توس، هم به دليل دوري از محدودة توسعة شهر مشهد و هم بواسطة وجود آرامگاه شاعر بلند آوازة ايران، حكيم ابواالقاسم فردوسي، البته در حدود روستايي از توابع بخش مركزي شهرستان مشهد، همچنيان پا برجاست.18 شهر مشهد هم در عصر صفويان و هم در دوره‌هاي بعد از آن همواره يكي از مراكز مهم شهري در شمال شرق كشور و در خطة خراسان بوده است. در زمان نادرشاه افشار به پايتختي رسيد و پس از پايتختي نيز اعتبار خود را همچنان حفظ كرد. در عصر قاجار تاكنون در تمام طرح‌هاي تقسيمات كشوري، شهر مشهد، مركز ايالت خراسان بوده است. توجه مردم ايران به امامان شيعه و تلاش بر عمران و آبادي محل دفن آنان از جمله بارگاه حضرت امام رضا(ع)، همچنين محيط مساعد طبيعي و موقعيت ويژة جغرافيايي، در مجموع شهر مشهد را در دهه‌هاي اخير به صورت دومين شهر ايران در آورده و پس از مكة معظمه، به عنوان دومين شهر زيارتي جهان اسلام مطرح ساخته است»19؛ به گونه‌اي كه جمعيت اين شهر از 241989 تن در 1335 به 1887405 تن در 1375 20 و به 2070604 تن در 1384،21 يعني در مدت پنجاه سال به بيش از هشت برابر و نيم رسيده است. در دهه‌هاي اخير تأسيس كارخانجات، مراكز آموزشي متعدد از جمله تأسيس دانشگاه‌هاي مختلف، مراكز فرهنگي، كتابخانه‌ها، مؤسسات پژوهشي و نيز مراكز تفريحي، گردشگري و خدماتي و زيارتي كه توسعة آستان قدس رضوي و گسترش حريم بارگاه امام رضا(ع) در صدر آن‌ها قرار دارد، شهر مشهد را با توجه به موقعيت ارتباطي آن با داخل و خارج از كشور، به بزرگ‌ترين كانون شهرنشيني و مدنيت در منطقه و حتي در كشورهاي آسياي مركزي، بدل ساخته است. مجموعة آستان قدس رضوي، شامل صحن‌ها، رواق‌ها، موزه‌، كتابخانه و مسجد گوهرشاد از با ارزش‌ترين نمونه‌هاي هنر معماري اسلامي است كه همراه با برخي آثار تاريخي و طبيعي ديگر در اطراف شهر، موجب جلب سالانة گردشگران بسياري به اين شهر شده است، به گونه‌اي كه فقط در 1379، حدود 15 ميليون زائر ايراني و حدود 180 هزار زائر و گردشگر خارجي موفق به ديدار از مشهد و زيارت مرقد مطهر امام رضا(ع) شده‌‌اند. 22

 

مآخذ:

  1. مؤسسة گيتاشناسي. اطلس گيتاشناسي استان‌هاي كشور. تهران: گيتاشناسي، 1383.
  2. دفتر تقسيمات كشوري. نشرية عناصر و واحدهاي تقسيمات كشوري. تهران: دفتر تقسيمات كشوري (وزارت كشور)، 1384.
  3. جعفري، عباس. گيتاشناسي ايران. ج 3، دايرة‌المعارف جغرافيايي ايران، چ 1، تهران: گيتاشناسي، 1379، ص 1205.
  4. سازمان حمل و نقل و پايانه‌هاي كشور (وزارت راه و ترابري). اطلس جاده‌هاي ايران (ويرايش دوم). تهران: همشهري، 1380، ص133 و 134.
  5. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي كوه‌هاي كشور. ج4، چ1، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح، 1379، ص30و 202و 225.
  6. سازمان نقشه‌برداري كشور. نقشة راه‌هاي ايران. تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1384.
  7. نورالهي، طه. توزيع و طبقه‌بندي جمعيت شهرهاي ايران در سرشماري‌هاي 75-1335. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص 268.
  8. حدودالعالم من المشرق الي المغرب. به كوشش منوچهر ستوده. تهران: طهوري، 1362، ص 90.
  9. قلقشندي، احمد بن علي. جغرافياي تاريخي ايران در قرن نهم هجري. ترجمة محجوب الزويري، ج2، تهران: وزارت امور خارجه (مركز چاپ و انتشارات)، 1384، ص100.
  10. طوسي، محمد بن محمود. عجايب المخلوقات و غرايب الموجودات. چ2، تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، 1382، ص245-246.
  11. يعقوبي، ابن‌ واضح (احمد بن ابي‌يعقوب). البلدان. بيروت: دار احياء التراث العربي، 1408ق / 1988م، ص 47 و 70.
  12. ابن‌حوقل، صورةالارض. ترجمة جعفر شعار، تهران: بنياد فرهنگ ايران، 1345، ص169.
  13. افشارسيستاني، ايرج. پژوهش در نام شهرهاي ايران. چ2، تهران: روزنه، 1382، ص577.
  14. بارتولد، و. تذكره جغرافيايي تاريخي ايران. ترجمة حمزه سردادور، چ3، تهران: توس، 1372، ص133.
  15. مستوفي، حمدالله. نزهةالقلوب. به كوشش گاي لسترنج، ليدن: بريل، 1333ق/1915م، ص 151.
  16. كلاويخو. سفرنامه. ترجمة مسعود رجب‌نيا، چ3، تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، 1374، ص193.
  17. همان. ص192 و 193.
  18. جعفري. همان. ص313.
  19. سازمان پژوهش‌ و برنامه‌ريزي آموزشي. جغرافياي استان خراسان. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتا‌ب‌هاي درسي ايران، 1381، ص 74.
  20. نورالهي، طه. توزيع و طبقه‌بندي جمعيت شهرهاي ايران در سرشماري‌هاي 75-1335. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص 111 و 193.
  21. مركز آمار ايران. بازسازي و برآورد جمعيت شهرستان‌هاي كشور. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص 104.
  22. جغرافياي استان خراسان. همانجا.
غلامحسین تکمیل‌همایون