Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

نصيرالدين طوسي در اغلب شاخه‌هاي علوم آن روزگار به فعاليت پرداخته و آثاري نيز در اين باره از خود بر جاي گذاشته است. در اين جا به برخي از مهم‌ترين آثار و فعاليت‌هاي علمي وي در نجوم و رياضيات اشاره مي‌شود:

الف) نجوم: نصيرالدين در 657ق /؟ م با جلب حمايت هولاكو، ايلخان مغول، ساخت رصدخانه‌اي در شهر مراغه را آغاز كرد.  وي حداقل زمان ممكن براي رصد ستارگان را 30 سال مي‌دانست، اما هولاكو تنها 12 سال به وي مهلت داد. او نيز پس از دعوت از برجسته‌ترين ستاره‌شناسان جهان اسلام، كار رصد را در 670ق / ؟م به پايان رساند و نتايج اين ارصاد را در زيج ايلخاني به زبان فارسي گرد آورد.1و2 در اين سال‌ها شهر مراغه به عنوان مهم‌ترين مركز ارتباط فرهنگي جهان اسلام جاي بغداد را گرفته بود. دانشمندان برجسته‌اي چون مؤيد الدين عرضي از دمشق، محيي‌الدين مغربي از اندلس (اسپانياي اسلامي)، شاگردش قطب‌الدين شيرازي٭، فريدالدين طوسي، فخرالدين اخلاطي و بسياري ديگر در رصد خانه به كار مشغول بودند3 و دانشمنداني چون ابوالفرج ابن عبري (از برجسته‌ترين دانشوران سرياني زبان) و ديگران در اين  شهر كلاس درس داشتند.4 زيج ايلخاني نيز در ميان مسلمانان شهرتي بسزا يافت و شرح‌هاي بسيار بر آن نوشته و دو بار نيز به عربي ترجمه شد.5 وي در آثار نجومي ديگر خود به ويژه التذكرة في علم الهيئة به عربي و حل مشكلات معينيه (كه در شرح رسالۀ معينيۀ خود نوشته، هر دو به فارسي)، با انتقاد شديد از هيأت بطميوسي كوشيد نظام تازه‌اي را جانشين آن سازد. عموماً از اين نظريه با عنوان جفت كروي طوسي ياد مي‌شود.6 اين سنت را سه ستاره شناس ديگر مكتب نجومي مراغه، يعني مؤيدالدين عرضي، محيي‌الدين مغربي و قطب‌الدين شيرازي ادامه دادند. تلاش‌هاي اعضاي مكتب مراغه، دانشمندان اندلسي و ديگر منتقدان هيأت بطلميوسي سرانجام به دست كوپرنيك به نتيجه رسيد.7و8و9و10و11

ب) رياضيات: از ميان آثار رياضي خواجه اين 3 اثر مهم‌ترند: 1) كشف القناع عن اسرار شكل القطاع دربارۀ شَكل قطاع (=قضيۀ مِنِلائوس) در مثلثات كروي و مسطحه. نصير الدين، چنان كه خود گويد، اين كتاب را نخست به فارسي نوشته و بعدها به خواهش دوستان به عربي درآورده است.12 امروزه تنها متن عربي به دست ما رسيده و الكساندرپاشا كاراثئودُري در 1891م آن را همراه با ترجمۀ فرانسه در استانبول منتشر كرده است. از اين اثر ترجمه‌اي روسي (بادكوبه، 1951م) و نيز چكيده‌هايي به آلماني، فرانسه و فارسي در دست است.13و14 2) جوامع الحساب بالتَختِ و التُراب. متن عربي در 1967م در مجلۀ الابحاث و ترجمۀ روسي در 1963م منتشر شده است. 3. الرسالة الشافيه عن الشك في الخطوط المتوازيه. نصيرالدين اين رساله را دربارۀ شبهۀ مشهور مربوط به اصل پنجم اقليدس (اصل توازي) نوشته و كوشيده است گزارۀ توازي را همچون يك قضيه اثبات كند. وي در اين رساله از تلاش‌هاي دانشمندان مسلمان پيش از خود، بويژه جوهري، ابن هيثم و خيام ياد كرده و آثار آنان را نيز به نقد كشيده است. تلاش‌هاي مسلمانان و بويژه خيام، خواجه نصير و يكي از شاگردان ناشناس وي، در اروپا پيگيري و سرانجام به پيدايش هندسه‌هاي نا اقليدسي منجر شد.15 

پ) تحريرهاي رياضي و نجومي: نصيرالدين طوسي علاوه بر تأليف آثار فوق شماري از ترجمه‌هاي عربي آثار يوناني و 2 تأليف از دانشمندان دورۀ اسلامي را به وجهي نيكو تحرير كرد. از اين ميان تحرير اصول اقليدس، مشهور به تحرير اقليدس و تحرير مجسطي بطلميوس شهرت بيشتري دارند. ديگر تحريرهاي وي را به تحرير متوسطات مشهور است زيرا دانشجويان اين آثار را بايد پس از اصول اقليدس و پيش از مجسطي بطلميوس مي‌خواندند. نصيرالدين بدين طريق يك مجموعۀ كامل كتاب‌هاي آموزشي براي دانشجويان اين علوم فراهم  آورد. كه خيلي زود و در همان روزگار خواجه شهرت تمام يافت. تحرير اقليدس در 1298ق در تهران به صورت سنگي چاپ شده است. در اين چاپ براي اثبات گزارۀ توازي همان شيوۀ رساله الشافيه خواجه به كار رفته اما شيوۀ اثبات اين گزاره در  تحرير اقليدس چاپ رم (1594م) كه تأثير مهمي بر پيدايش هندسۀ نااقليدسي در اروپا داشت به كلي متفاوت است و در نتيجه بايد گفت كه اين تحرير نوشتۀ خواجه نصير نيست و احتمالاً يكي از شاگردان وي آن را فراهم آورده است.16

ت) تأليفات ديگر خواجه: 1) تنسوخ نامۀ ايلخاني (با كتاب تنكسوق‌نامه= طب اهل ختا اشتباه نشود) دربارۀ كاني شناسي و شناخت گوهرها و ديگر سنگ‌هاي پربها به فارسي. مدرس رضوي اين كتاب را در 1348ش در تهران به چاپ رسانده است. ايرج افشار در مقدمۀ تحقيقي خود بر كتاب جواهرنامۀ نظامي محمد بن ابي البركات نيشابوري ثابت كرده كه خواجه نصير بدون نام بردن از نيشابوري، بسياري از مطالب كتاب او را گاه عيناً در تنسوخ نامه تكرار كرده است.17 2) ترجمۀ فارسي صور الكواكب عبدالرحمان صوفي: نسخۀ اصلي اين ترجمه كه به خط نصيرالدين طوسي است به دست ما رسيده و نخست به صورت عكسي و سپس در 1351ش به صورت حروفي به كوشش سيد معزالدين مهدوي در تهران به چاپ رسيده است.

 

مآخذ:

  1. مدرسي زنجاني، محمد. سرگذشت و عقائد فلسفي خواجه نصيرالدين طوسي. تهران: 1335، ص 71-72.
  2. قرباني، ابوالقاسم. زندگي‌نامۀ رياضي‌دانان دورۀ اسلامي. تهران: 1365، ص 460، 486-487، 492-493.
  3. مدرسي زنجاني. همان. ص 76-90.
  4. رحيم لو، يوسف. «ابن عبري»، دايرة المعارف بزرگ اسلامي. ج 4، ص 208.
  5. قرباني. ص 493-494.
  6. Ragep, F. J., Nasīr al-Dīn al-Tūsī's Memoir on Astronomy (التذكرة في علم الهيئة), New York/Berlin, 1993, pp 48-51, 65-66.
  7. Kennedy, E. S., "Late Medieval Planetary Theory", Isis, Philadelphia, 1966, Vol 57, pp. 365-378.
  8. Saliba, G., The Original Source of Qutb al-Dīn al Shīrāzī's Planetary Model, Journal for the History of Arabic Science, Vol 3, No 1, pp 3-18.
  9. صليبا، جورج. «فلكي من دمشق يرد علي هيئة بطلميوس»، مجلة تاريخ العلوم العربية. حلب: 1980، ج 4، ش 1، ص 3-17.
  10. Ragep, pp 55-58.
  11. كرامتي، يونس. كارنامۀ ايرانيان. تهران: 1380، ص130-131.
  12. نصير الدين طوسي. كتاب شكل القطاع (= كشف القناع عن اسرار شكل القطاع). به كوشش الكساندر پاشا كارثئودوري، استانبول: 1891م، ص 2.
  13. قرباني. زندگي نامه. ص 489-490.
  14. قرباني. تحقيقي در آثار رياضي ابوريحان بيروني. تهران: 1374، ص 201-204.
  15. كرامتي، يونس. دو سخنراني دربارۀ نصيرالدين طوسي و نظريۀ خطوط متوازي در كنفرانس بين‌المللي خواجه نصيرالدين طوسي (تهران: اسفند 1375ش) و گردهمايي خواجه نصير (مراغه: اسفند 1383ش)
  16. نصيرالدين طوسي. الرسالۀ الشافيه. حيدرآباد دكن: ص 26-36 = نصيرالدين طوسي. تحرير اقليدس. تهران: 1298ق، ص 16-21؛ مقايسه شود با: تحرير اقليدس منسوب به خواجه نصير، رم: 1594ق، ص 8، 28-33.
  17. افشار، ايرج. مقدمه بر جواهرنامۀ نظامي محمد بن ابي البركات نيشابوري. تهران: 1383، ص ؟.

یونس کرامتی