Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

نصيرالدين طوسي، ابوجعفر محمد مشهور به خواجه نصيرالدين طوسي، جمال‌الاول 597ق/ فبريوري 1201م ـ ذيحجه 672ق/ جون 1274م، فيلسوف، متكلم شيعه، رياضيدان و وزير هلاكوخان مغول. خاندان او اهل جهرود ساوه بودند كه به طوس مهاجرت كرده و نصيرالدين در همانجا به دنيا آمد و به تحصيل پرداخت و در فلسفه و رياضيات و كلام و حديث از سرآمدان گرديد. همچنين به تشيع شهرت يافت. حديث و معارف ديني را از پدرش، و او از فضل‌الله راوندي و او از سيدمرتضي و شيخ طوسي فرا گرفته بودند. ظاهراً در خراسان آن روزگار مَأْمني جز دربار اسماعيليه نيافت به ويژه كه رئيس ناصرالدين محتشم، حاكم قهستان كه خود اهل فضل بود، خواستار حضور او بود. در همانجا كتاب مشهور خود اخلاق ناصري را در اخلاق نوشت. اما اقامت او نزد اسماعيليه تبديل به اجبار شد و گويا ابن‌علقمي، وزير خليفه المستعصم عباسي نيز توطئه‌اي ترتيب داد تا او نزد اسماعيليه نگهداشته شود و به بغداد نرود. به اين ترتيب خواجه نصير تا هنگام آمدن هلاكو به ايران در قهستان و الموت ماند و در اين‌جا تحرير المجسطي را نوشت. وي سرانجام اسماعيليه را وادار به تسليم به هلاكو كرد و خود وزير خان مغول گرديد. در پيوستن خواجه نصير به مغول و تمايل و ترغيب او هلاكو را به فتح بغداد و برانداختن خلافت عباسي، سخن گوناگون است. وي در كاظمين مدفون است.

خواجه نصير در واقع بزرگ‌ترين متكلم شيعه به شمار مي‌رود و مي‌توان گفت كه كلام شيعه با او استحكام و قوت علمي يافت. كتاب مشهور او تجريدالعقائد مهم‌ترين كتاب كلامي اين مذهب است كه دانشمندان بزرگي چون علامه حلي و قوشچي آن را شرح كرده‌اند. هلاكوخان نيز رصد مراغه را براي او ترتيب داد و دانشمندان مشهوري را در خدمت او گماشت. آثار او در كلام و رياضيات بسيار است و در هر علمي كه وارد شد دستكم يك اثر بزرگ و ماندني بر جاي گذاشت مثلاً اساس الاقتباس را به فارسي در منطق. مشهورترين و مهم‌ترين اثر او شرح اشارات اوست به عربي بر الاشارات و التنبيهات ابن‌سينا كه در آن شرح امام فخر رازي بر اين كتاب را نيز مورد نظر قرار داده است. اين كتاب كه تاكنون نيز به همين شكل مورد استفاده و تدريس قرار گرفته است، بي‌شك از مهم‌ترين منابع و مراجع فلسفة اسلامي به شمار مي‌رود.1

 

مآخذ:

  1. خوانساري، محمدباقر. روضات الجنات. بيروت: 1411ق/ 1991م، 6/281، 290- 294، 296.
منوچهر پزشک