Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

نظربازي، يا شاهد بازي ديدن زيبايي است با چشم و بهره‌مند شدن از زيبايي ظاهري و جمال صوري است كه در جنب شنيدن زيبايي (= ساز و آواز خوش) عامل تزكيه و تصفية باطن به شمار مي‌آيد. به نظر عرفا از آن‌جا كه زيبايي صوري و ظاهري، جلوه‌اي است از زيبايي حقيقي و آسماني، دل دادن بدان مقدمة بهره‌مندي و دلدادگي به زيبايي حقيقي و جمال الهي است. عرفا معتقدند كه زيباروي كه از او به «شاهد» تعبير مي‌شود جلوة زيبايي حق و گواه (= شاهد) صنع خداست1 و دل دادن بدو دلداده را به جمال حق رهنمون مي‌شود. حافظ، خطاب به زيباروي (= شاهد) مي‌گويد كه در آينه بنگرند و صنع خدا را تماشا كنند:

در روي خود تفرّج صنع خداي كن                  كايينة خداي‌نما مي‌فرستمت2

عرفا با تكيه و تأكيد بر اصل «المجازُ قنطرةُ الحقيقة: مجاز (= چهرة زيبا و آواي خوش ظاهري) پلي است كه رهرو حقيقت را به حقيقت (= زيبايي حقيقي) مي‌رساند»3 تصريح مي‌كنند كه چون انسان، در اين جهان اسير ظواهر است بناگزير بايد جمال حق را در زيبايي‌هاي مجازي بنگرد و از مجاز به حقيقت برسد و قولِ روزبهان بقلي شيرازي «منهاج عشق ربّاني، عشق انساني است».4 در كتب صوفيانه حكايت‌ها هست در باب شاهد بازي و نظربازي و زيباپرستي صوفيان و توجيه آن‌ها به عنوان حركتي كه از مجاز آغاز مي‌‌شود و به حقيقت مي‌پيوندد.5

نظربازي (= شاهد بازي) كه با هدف ديدن زيبايي‌ها به قصد تزكية دل صورت مي‌گيرد مكمّل سماع است كه هدف از آن نيز تزكيه و تصفية دل است با شنيدن ساز و آواز خوش. دو حس مورد استفاده در نظربازي و سماع يعني چشم و گوش، در زيبايي‌ شناسي و فلسفة هنر دو حس زيبايي‌شناس محسوب مي‌شوند و طبقه‌بندي زيبايي‌ها و هنرها به ديداري (= تجسمي) و شنيداري (= تلفّظي) نيز با توجه به اين دو حس صورت مي‌پذيرد و اين حقيقت روشن مي‌شود كه عرفان ايراني اسلامي با هنر پيوندي ناگسستني دارد. [← سماع]

 

مآخذ:

  1. ثعالبي. الكنايةُ و التعريض. چاپ مصر، ص19؛ نيز نك: غني، قاسم. تاريخ تصوف. تهران:  زوار، 349، ص402.
  2. حافظ. ديوان. به كوشش غني ـ قزويني، تهران: زوار، غزل، 90، بيت 7.
  3. لاهيجي، شيخ محمد. مفاتيح الاعجاز. به كوشش محمدرضا برزگر خالقي و .... ، تهران: زوار، 1371، ص409- 410.
  4. روزبهان بقلي شيرازي، عبهر العاشقين. به كوشش محمد معين، تهران: انستيتو ايران و فرانسه.
  5. جامي، نورالدين عبدالرحمن. نفحات الانس. به كوشش محمود عابدي، تهران: انتشارات اطلاعات، به عنوان نمونه «شرح حال اوحدالدين كرماني»، ..13.
    اصغر دادبه