Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

نقش رستم مجموعه‌اي از آثار و يادمان‌ها، سنگ نبشته‌ها، نگاره‌ها، آرمگاه‌ها و آتشدان‌ها از دوره‌هاي عيلام* (هزاره‌هاي سوم تا يكم ق. م)، هخامنشيان* (550- 330ق. م) و ساسانيان* (226- 651م) در نزديكي تحت جمشيد* و استخر.

كوه حاجي آباد در دوكيلومتري شمال تخت جمشيد قرارگرفته است كه در آن آثاري به اين شرح برجاي مانده‌اند: نقش رجب يا نقش قهرمانان با كتيبه‌ها و حجاري‌هايي از اردشير بابكان و شاپور يكم ساساني همراه با تمثال اهورمزدا، نشان‌هاي پادشاهي و طراحي زيبايي از تصويرنگاري چهره و لباس؛ متني كه به سه زبان پهلوي ساساني، پهلوي اشكاني و يوناني از رسميت يافتن آيين زرتشتي در آن دوره گواهي مي‌دهد.1

تحت گوهر يا تخت رستم از تخته‌سنگ‌هاي منظم در نزديكي نقش رجب مربوط به دورة هخامنشيان؛ نقش رستم كه شامل آثار زير است: آرامگاه‌هاي شاهان هخامنشي، خشايارشاه، داريوش يكم، اردشير يكم و داريوش دوم كه با طرح چليپا (صليب) برفراز ديوار جنوبي كوه حاجي آباد قرار گرفته‌اند: در بالاي آرامگاه تصوير پادشاه هخامنشي در حالي كه كمان به دست داردو دست راست را به سوي آتش مقدس و اهورا مزدا نشانه گرفته، حجاري شده است. نمايندگان اقوام قلمرو پادشاهي هخامنشي در دور رديف چهارده‌تايي (28 نماينده) تخت روان را برفراز دست گرفته‌اند.

در ورودي آرامگاه در ميان چهار ستون كه برفراز آنها از پيكره‌ گاو مقدس سرستون تراشيده‌اند به داخل آرامگاه راه مي‌يابد. درون آرامگاه داريوش يكم نه قبر قرار دارد و در كنار حجاري‌هاي درون چليپا متن‌هايي به زبان فارسي باستان، عيلامي و بابلي نوشته شده‌اند.2 روبه روي آرامگاه‌ها كلبة زرتشت از سنگ‌هاي خوش‌تراش با طرح مكعب، به صورتي بسيار زيبا در سه طبقه در دورة هخامنشيان بنا شده است كه در پايين ديوار آن كتيبه‌هايي از شاپور يكم ساساني (262م) و كريتر؛ موبد آن دوره نوشته شده و آگاهي‌هايي در باره امور مذهبي و اداري دارند..3 اين بنا به احتمال قوي آتشكده و محل نگهداري متون مذهبي، اوستا، بوده است كه در دورة ساسانيان بُن‌خانه ناميده مي‌شد.4

در زير آرامگاه شاهان هخامنشي كتيبه‌ها و تصويرهايي از پادشاهان ساساني حجاري  شده است كه زيباترين آنها صحنة پيروزي شاپور يكم (حك: 242- 271م) بر والريان[1] امپراتور رم است در حالي كه شاپور بر اسب سوار و امپراتور در مقابل او زانو زده است. نرسي (حك: 295- 304م) همراه با مظهر ناهيد و حقلة پادشاهي، بهرام دوم (حك: 276- 293م) در حال نبرد، مجلس پيروزي هرمز دوم (حك: 352- 310م)، نقش برجستة شاپور دوم (حك: 310- 379م)، نقش برجستة اردشير بالكان (226- 242م) در حالي كه فره‌ايزدي و نشان پادشاهي را از مظهر اهورمزدا مي‌گيرد و سرانجام نقش برجسته‌اي مذهبي از دورة عيلام، ديگر حجاري‌ها و پيكرتراش‌هاي كوه حاجي آباد در نقش رستم هستند. در شمال نقش رستم و بر بالاي كوه‌ حاجي آباد و برج سنگي آتشدان از دورة هخامنشيان به مكعب تراشيده شده‌اند و در نزديكي آنها استودان‌هايي (دخمه) مربوط به دورة ساساني قرار گرفته است كه آن محل را به نام شاه اسماعيل مي‌خوانند. در نزديكي آن نيز 45 عدد استودان در محلي به نام گرم‌آباد قرار گرفته است. مجموعه آثار نقش رستم در سال 1310 به ثبت ملي رسيدند و اكنون جزو ميراث‌هاي ايراني هستند كه به ثبت جهاني يونسكو رسيده‌اند.5

مآخذ:

  1. كريستن سن، آرتور، ايران در زمان ساسانيان. ترجمه غلامرضا رشيد ياسمي، تهران: دنياي كتاب، 1374، ص 87، 88، 139 و 260.
  2. مصطفوي، سيدمحمدتقي، اقليم پارس، آثار تاريخي و اماكن باستاني فارس، تهران: نشر اشاره، 1375، ص 36- 43.
  3. لوكرنين، و. گ. «نهادهاي سياسي، اجتماعي و اداري، ماليات‌ها و داد و ستد»، در تاريخ ايران از سلوكيان تا فروپاشي دولت ساسانيان، پژوهش دانشگاه كمبريج. ترجمه حسن انوشه، تهران: اميركبير، 1381، ص 128- 129.
  4. مصطفوي، اقليم پارس، ص 41؛ كُخ، هايدماري، از زبان داريوش، ترجمه پرويز رجبي، تهران: كارنگ، 1379. ص 336- 344.
  5. براي آگاهي بيشتر، ر. ك: گيرشمن، رومن، ايران از آغاز تا اسلام، ترجمه محمد معين، تهران: علمي و فرهنگي، 1374، ص 173- 175 و 384- 405؛ فرصت‌الدوله شيرازي، محمد نصيربن جعفر حسيني، آثار عجم در تاريخ جغرافيايي بلاد و اماكن فارس، به كوشش علي دهباشي، تهران. فرهنگسرا، 1362 و نشر تاريخ و فرهنگ ايران زمين (30)؛ گيرشمن، رومن، هنر ايران در دوره هخامنشي، ترجمه عيسي بهنام. تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1346.
    [1] - Valerien
حسن باستانی‌راد