Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

نقش‌جهان،  نام ميداني بزرگ از نمونه‌هاي كهن بازمانده از دورة صفويان در مركز شهر تاريخي اصفهان.

پيش از دورة صفوي باغي به نام نقش‌جهان با كوشك در جايگاه كنوني ميدان نقش‌جهان اصفهان وجود داشته است و در گذشته نخجوان در شمال غرب ايران را نيز نشوي و نقش‌جهان مي‌گفتند. در زمان سلاجقه كه اصفهان پايتخت بود، ميدان نقش‌جهان، كوشك ميدان ناميده مي‌شد. شاه اسماعيل صفوي آن را توسعه داد1 و به دستور او حاكم ابرقوه (ابركوه) را در آن‌جا به قتل رساندند (915ق). برخي مورخان دورة صفوي تاريخ بناي نقش‌جهان را 1011ق/؟ م 2 نوشته‌اند و برخي پيش از اين تاريخ از توسعه وساخت بناهاي پيرامون آن سخن گفته‌اند3 و از آن‌جا كه زيبايي، توازن و شكوه هنري در آن است آن را تصوير عالم هستي (نقش‌جهان) خوانده‌اند.

در 1006ق/1597م شاه عباس اول (بزرگ) پايتخت صفويان را از قزوين به اصفهان منتقل كرد و با استفاده از طراحان، معماران، مهندسان، كاشي‌كاران، سنگ‌تراشان و... نقش‌جهان را عرصة ساخت و ساز شاهكارهاي هنري ايرانِ عصر صفوي و در خور اصفهان (نصف‌جهان) كرد.4 نقش‌جهان با 508 متر درازا، 5/157 متر پهنا و برخوردار از بازار، كاخ، مسجد، ميدان و دروازه بيش از 20 سال ساخته شد.

در ضلع شمالي ميدان، دروازة بازار سلطاني (سردر بازار قيصريه) مظهر فعاليت‌هاي اقتصادي مملكت، و در جنوب، مسجد جامع عباسي (شاه)، نشانگر پيوستگي سلسلة صفوي به ديانت و ارتباط ميان اقتصاد و اعتقاد، در غرب، قصر شاه به نام عالي‌قاپوو ادارات پادشاهي كه محل فعاليت عمدة كارگزاران حكومت و قلب نظام اداري بود و در شرق مسجد شيخ لطف‌الله كه در واقع مسجدي شيعي و خصوصي به شمار مي‌رفت قرار گرفته‌اند5 كه بازارهاي دو طبقه اين بناها را به هم پيوند داده‌اند، و طبقة دوم آن‌ها به مسافران و غريبه‌ها تعلق داشت.6 انواع كالاهاي تجاري توسط مليت‌هاي مختلف انگليسي، هلندي، پرتغالي، عرب، ترك، يهودي، ارمني، روسي، هندي و تاجران ايراني در آن داد و ستد مي‌شد و شاه نيز در همانجا با شهروندان ديدار مي‌كرد و جشن‌هاي گوناگون را در آن ميدان برگزار مي‌كردند. ميدان محل آمد و شد خيمه شب‌بازان، بندبازان، قصه‌گويان، اسب‌سواران و تيراندازان،7 درويشان، روسپيان و چوگان‌بازان و محل مذاكرة دولتمردان و خارجيان بود. سفرنامه‌نويسان اروپايي از اين ميدان به عنوان شاهكار معماري مشرق زمين ياد كرده و حتي آن را برتر از آثار دنياي مسيحيت مي‌دانند كه 50 هزار چراغ روشنايي شبانه را تأمين مي‌كرد، جوي آبي به پهناي 5/3 متر و عمق 2 متر در پيرامون آن جريان داشت. نقش‌جهان از مهم‌ترين آثار مورد توجه گردشگران است كه پس از انقلاب اسلامي به نام ميدان امام نام‌گذاري شد و مقدمات احداث موزة بزرگ اسلامي در طبقة دوم بازار آن فراهم شده است.8

 

مآخذ:

  1. انصاري‌جابري، حسن. تاريخ نصف‌جهان و همة جهان. بي‌جا، بي‌تا، ص86.
  2. ولي‌قلي بن داود، قلي‌شاملو. قصص الخاقاني. تصحيح سيدحسن سادات ناصري، تهران: 1371، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، ص؟.
  3. افوشته‌اي، نظنري. نقاوة الآثار في ذكر الأخيار. به اهتمام احسان اشراقي، تهران: 1373، انتشارات علمي و فرهنگي، ص233 و 239 و 537.
  4. سيوري، راجر. ايران عصر صفوي. ترجمة كامبيز عزيزي، تهران: 1372، مركز، ص152.
  5. دهمشگي، جليل؛ جانزاده، علي. جلوه‌هاي هنر در اصفهان. جانزاده، 1366، ص20.
  6. كمپفر، انگلبرت. سفرنامة كمپفر. ترجمة كيكاووس جهانداري، تهران: 1360، خوارزمي، ص193.
  7. دلاواله، پيتر. سفرنامه. ترجمة شعاع‌الدين شفا، تهران: 1370، انتشارات علمي و فرهنگي، ص380.
  8. سجادي‌نائيني، سيدمهدي. راهنماي جديد شهر اصفهان. اصفهان: 1380، سازمان ايرانگردي و جهانگردي، ص34.
مهدی ابوالحسنی ترقی