Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

نوحه‌ خواني، خواندن شعر و مرثيه با آواز و آهنگ‌هاي حزينِ مناسبِ مجالس سوگواري مردگان و عزاداري امامان به ويژه شهيدان كربلا در روضه ‌خواني، تعزيه‌خواني و دسته‌هاي سينه‌زني و زنجير‌زني.

در مراسم عزاداري ائمه معمولاً كسي با صدايي خوش كه او را نوحه ‌خوان» مي‌گويند؛ نوحه مي‌خواند و گروهي ديگر با او دم مي‌گيرند و بر سينه مي‌زنند. اشعار نوحه‌ها را شاعران گمنام و مردم كوچه و بازار و شماري از شاعران بنام سروده‌اند كه معمولاً از آنها اسم نمي‌برند. شعرهاي نوحه داراي اوزان عروضي است.1 در تعزيه، نوحه‌هاي پيشخواني با آواز دسته‌جمعي و در يك يا و سه گوشه از دستگاه‌هاي معين مي‌خواندند. مثلاً در تعزية «شهادت قاسم» قزوين، نوحه‌اي در شور و كُرد و بيات مي‌خواندند.2 ‌ 

معمولاً مسجدها، تكيه‌ها، سرگذرها و بازارها در ماه‌هاي محرم و صفر، محل نوحه‌خواني، سينه‌زني و زنجيرزني است.3

سرودن اشعار مرثيه و نوحه در دورة قاجار بسيار رواج يافت و يغماي جندقي و محتشم كاشاني يكي از معروف‌ترين مراثي‌‍‌سرايان اين دوره به شمار مي‌رود. يغما جندقي ظاهراً مبتكر مرثيه‌سازي كه آن را نوحة سينه‌زني مي‌نامند، است.4

در گذشته آهنگ‌هاي نوحه را به سينه‌زن‌ها و پامنبري خوان‌ها مي‌آموختند تا شعر نوحه را با آن آهنگ‌ها بخوانند. از جمله معلمان اين فن ميرزا محمد مكتب‌دار اصفهاني بود كه پامنبري‌ها را در خواندن نوحه تعليم مي‌داد. در كاخ‌هاي پادشاهان قاجار مراسم نوحه‌خواني و سينه‌زني برپا مي‌شد. در اندروني و ميان‌ زن‌هاي درباري نيز نوحه‌خوانان زن نوحه خواني مي‌كردند.5 نوحه‌هاي پيشخواني مجالس تعزيه در تكيه  دولت و در دوره ناصرالدين شاه و مظفرالدين شاه نيز شهرت دارد.6


مآخذ:

  1. - ميرصادقي (ذوالقدر)، ميمنت، واژه‌نامه هنر شاعري، تهران، مهناز، چاپ اول 1373 ص 287.
  2. - شهيدي، عنايت‌الله، پژوهشي در تعزيه و تعزيه‌خواني در تهران، تهران: دفتر پژوهشهاي فرهنگي، 1380. 447-446.
  3. - شهرياري، خسرو. كتاب نمايش تهران، اميركبير، چاپ اول، 1365، دفتر اول (آ- و )، ص 369.
  4. – مصاحب، غلامحسين: دايره‌المعارف فارسي، تهران: شركت سهامي كتاب‌هاي جيبي، 1381؛ خاقاني، روح‌الله، سرگذشت موسيقي ايران،تهران: صفي‌عليشاه، 1376، 1/362-363.
  5. – ميرصادقي (ذوالقدر)، ميمنت، همانجا.
  6. - شهيدي،عنايت‌الله، 446.