Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

هدايت، صادق (1281 ـ 1330ش) داستان نويس، ‌مترجم، عامّه پژوه.

صادق آخرين فرزند هدايت قلي هدايت اعتضادالملك در يك خانوادة مشهور و ثروتمند اشرافي در تهران زاده شد. نياي او رضاقلي خان هدايت (1215 ـ 1288 ق) از رجال صاحب نام دورة ناصري و مادرش زيورالملوك دختر مخبر السلطنه بود.1 در شش سالگي به مدرسة علميه رفت. پس از آموزش دورة‌ ابتدايي وارد دارالفنون شد و تا سوم دبيرستان در آنجا درس خواند. سپس با پافشاري خود به مدرسة فرانسوي سن لويي در تهران رفت و با پشتكار بسيار زبان فرانسوي را فرا گرفت.2 در آبان ماه 1305ش پس از كسب موفقيت در مسابقات علمي سن لويي، با كاروان دانش آموزان اعزامي رهسپار بلژيك شد و در رشتة راه و ساختمان آموزشگاه عالي در آن كشور نام نويسي كرد. اما بيش از يكسال در بلژيك نماند و در 1306ش با نخستين گروه دانشجويان اعزامي به اروپا براي تحصيل در رشتة معماري به پاريس رفت. ظاهراً چهار سال در آنجا ماند.3 ديري نگذشت كه به سبب ذوق ادبي تحصيلات رياضي را رها كرد. در 1309ش به تهران بازگشت و همراه بزرگ علوي، ‌مجتبي مينوي و مسعود فرزاد گروه ادبي «ربعه» را تشكيل داد.4 سپس به عنوان حسابدار از 1311 تا 1314ش به استخدام بانك ملي درآمد. پس از استعفا از بانك در وزارت امور خارجه مشغول كار شد. اما در آنجا نيز دوام نياورد و به استخدام شركت سهامي كل ساختمان درآمد.5 در 1315ش رهسپار هند شد و در آن كشور با زبان‌هاي ايراني كهن آشنايي يافت و پهلوي ساساني را به خوبي آموخت و چند كتاب با ارزش آن زبان را به فارسي برگردانيد.6 در 1316ش به ايران بازگشت و بار ديگر وارد خدمت بانك ملي شد. سپس در 1317ش به ادارة موسيقي ملي رفت و سه سال بعد (1320ش) در دانشكدة هنرهاي زيبا به خدمت پرداخت.7 در 1324ش به دعوت دانشگاه تاشكند به ازبكستان رفت و دو ماه در آنجا ماند. در 1329ش بار ديگر رهسپار پاريس شد و سرانجام در بامداد يكي از روزهاي ماه فروردين در حمام اتاق خود در يك پانسيون محقّر شهر پاريس با باز گذاشتن شير گاز به حيات خود پايان داد.8 نام صادق هدايت به عنوان پايه گذار اصلي ادبيات نوين ايران باقي خواهد ماند. آثار او در حقيقت به ادبيات ايران نيروي تازه‌اي بخشيد.9 براي هدايت اين افتخار كه پيشواي مبتكر و آموزگار اصلي رئاليسم نوين ايران بوده است، براي هميشه محفوظ خواهد ماند.10 او كسي بود كه رسوم كهنه را شكست و با شجاعت و دانايي آثار بديعي به وجود آورد.11 هدايت نثري توانا و توانمند دارد. زبان داستان‌هايش مايه ور، ‌بليغ، دقيق، موشكافانه، گويا و سر زنده است.12 آثار هدايت آميزه‌اي از يك ديد فلسفي و عرفاني بدبين، ‌طنز انتقادي و اجتماعي تند، گرايش به پاكي‌هاي از دست رفتة باستان و جستجو در فرهنگ، ‌رسوم و آداب عوام است.13 از هدايت نوشته‌هاي متنوعي شامل داستان كوتاه، رمان كوتاه، ‌داستان رئاليسم اجتماعي، ‌نمايشنامه، ‌فولكلور، ‌طنز و هجو، تحقيق و ترجمه (از دو زبان فرانسوي و پهلوي) و غيره به جاي مانده است: الف) داستان‌ها: مجموعة زنده به گور، شامل هشت داستان (1308ش)، مجموعة سه قطره خون، دربر دارندة 11 داستان (1311ش)، ‌مجموعة سايه روشن، حاوي پنج داستان (1312ش)، ‌مجموعة سگ ولگرد، شامل هشت داستان (1321ش)، بوف كور (1315ش) كه آن را شاهكار هدايت دانسته‌اند، علويه خانم (1312ش)، آب زندگي (1322ش)، حاجي آقا (1324ش)، ‌سايه مغول (1310ش)، توپ مرواريد (1329ش).

ب) نمايشنامه‌ها: پروين دختر ساسان (1309ش)، مازيار (1312ش)، افسانة آفرينش (1309ش).

ج) سفرنامه: اصفهان نصف جهان (1311ش).

د) فرهنگ عاميانه: اوسانه (1310ش)، نيرنگستان (1312ش)، نوشته‌هاي پراكنده (چ 2، 1344).

هـ)ترجمه‌ها: شامل 1ـ ترجمة‌ آثار خارجي، مانند: شرط بندي اثر چخوف، گراكوس شكارچي اثر كافكا، ديوار اثر سارتر و.... 2ـ ترجمه از متون پهلوي، چون: رسالة گجسته اباليش (1318ش)، كارنامة اردشير پاپكان (1318ش)، گزارش گمان شكن (1322ش)، زند وهومن يسن (1318ش) و شهرستان‌هاي ايران (1324ش).

و) آثار تحقيقي: ترانه‌هاي خيّام، فوايد گياهخواري.

بخش بزرگي از آثار هدايت از جمله بوف كور و فوايد گياهخواري او به زبان‌هاي مختلف دنيا ترجمه شده است. دربارة احوال و آثار هدايت كتاب‌هاي بسياري نوشته‌اند. محمد گلبن نيز كتابشناسي هدايت (تهران، توس، 1354) را فراهم آورده است.

 

مآخذ:

  1. ذوالفقاري، ‌حسن. «صادق هدايت» رشد، آموزش زبان و ادب فارسي (ويژه نامة ادبيات داستاني). س 17، ش 66 (1382)، ص 30.
  2. دستغيب، عبدالعلي. نقد آثار صادق هدايت. تهران: مركز نشر سپهر، بي تا، ص 14.
  3. آرين‌پور، يحيي. زندگي و آثار هدايت. تهران: زوّار، 1380، صص 8 و 9.
  4. حقوقي، محمد. ادبيات امروز ايران (1). تهران: نشر قطره، چ 4، 1379، ص 75.
  5. ذوالفقاري، ‌حسن. همان. ص 31.
  6. استعلامي‌، ‌محمد. ادبيات دورة بيداري و معاصر. تهران: دانشگاه سپاهيان انقلاب، 1355، ص 183.
  7. دست غيب، عبدالعلي. همان، ص 16.
  8. آرين پور، يحيي. همان. ص 23، 27 و 28.
  9. رادو، ‌پاستور والري. «يك نويسندة نوميد صادق هدايت»، دربارة صادق هدايت زندگي و آثار او. ترجمة حسن قائميان. تهران: كتاب‌هاي پرستو، ‌چ 3، 1343، ص 121.
  10. لازار، ژيلبر. «صادق هدايت پيشرو رآليسم ايران»، دربارة صادق هدايت زندگي و آثار او. ترجمة حسن قائميان، تهران: كتاب‌هاي پرستو، چ 3، 1343، ص 168.
  11. لسكو، روژه. «ايران فقط سرزمين نفت نيست»، دربارة صادق هدايت زندگي و آثار او. ترجمة حسن قائميان، ‌تهران: كتاب‌هاي پرستو، چ 3، 1343، ص 194.
  12. ذوالفقاري، ‌حسن. همان. ص35.
  13. سپانلو‌، محمدعلي. نويسندگان پيشرو ايران. تهران: كتاب زمان، 1362، ص 98.

    و نيز نگ: اتحاد، هوشنگ. ‌پژوهشگران معاصر ايران 6 (ويژة هدايت). تهران: فرهنگ معاصر، ‌1382.
ابوالقاسم رادفر