Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

هدايت‌، رضاقلي‌خان‌ (15 محرم‌ 1215 ـ 10 ربيع‌الثاني‌ 1288ق / ؟م) اديب‌، مورخ‌، شاعر.

رضاقلي‌خان‌ طبرستاني‌ متخلص‌ به‌ «هدايت‌» و مشهور به‌ «لله‌ باشي‌»، فرزند محمدهادي‌ نوري‌ تهراني‌دامغاني‌ از ادبا و مورخان‌ اواخر سدة‌ 13 ق به‌ شمار مي‌رود.1 پدرش‌ از مردم‌ چارده‌ كلاته‌ (از توابع‌هزارجريب‌) و ملازم‌ جعفرقلي‌ خان‌ فرزند محمد حسن‌خان‌ قاجار* بود.2 هدايت‌ در تهران‌ زاده‌ شد. در اوايل‌ عمر در بارفروش‌ (بابل‌) به‌ سر برد. در دو سالگي‌ پدرش‌ را از دست‌ داد و با مادرش‌ به‌ شيرازرفت‌ و جواني‌ خود را در آنجا گذراند.3 نزد محمدمهدي‌ خان‌ متخلص‌ به‌ «شحنه‌» تحصيل‌ كرد.نخست‌ تخلص‌ «چاكر» و سپس‌ «هدايت‌» را برگزيد.4

پس‌ از مدتي‌ مأمور تربيت‌ عباس‌ ميرزا فرزند فتحعلي‌ شاه‌ قاجار شد و به‌ «لله‌ باشي‌» شهرت‌ گرفت‌. در دورة‌ ناصرالدين‌ شاه‌ به‌ سفارت‌ نزد خان‌ خيوه‌ به‌ خوارزم‌ رفت‌. در بازگشت‌ نايب‌ وزارت‌ علوم‌ ومدير مدرسة‌ دارالفنون‌ گرديد.5 در 1278 ق از خدمات‌ دولتي‌ بازنشسته‌ شد و به‌ عنوان‌ مربي‌ (لله‌باشي‌) مظفرالدين‌ ميرزا وليعهد به‌ آذربايجان‌ رفت‌. پس از بازگشت‌ از اين‌ سفر در تهران‌ درگذشت‌.6 هدايت‌ به‌ تصوف‌ و عرفان‌ گرايش‌ داشت‌. در تاريخ‌، لغت و تذكره‌ تأليفاتي‌ مانند: اجمل‌ التواريخ‌ (فهرس‌ التواريخ‌)، اصول‌ الفصول‌ في‌ حصول‌ الوصول‌ در عرفان‌، بكتاش‌نامه‌ (گلستان‌ ارم‌)، ديوان‌ غزليات‌، روضةالصفاي ناصري، در تكميل‌ روضةالصفاي ميرخواند، رياض‌العارفين‌ در زندگينامة شاعران‌ و عارفان‌، فرهنگ‌ انجمن‌ آراي ناصري‌ در لغت‌، مجمع‌الفصحا در تذكرة‌ شاعران‌، مدارج‌ البلاغه‌ در علم‌ بديع‌، مفتاح‌الكنوز در شرح‌ مشكلات‌ اشعار خاقاني‌ و جز آنها را از خود باقي‌ گذاشت‌.7

 

مآخذ:

  1. حكيميان‌، ابوالفتح‌. فهرست‌ مشاهير ايران.، تهران‌: دانشگاه‌ ملي‌، 1357، ج‌2، ص‌ 625.
  2. هدايت‌، رضاقلي‌خان‌. مجمع‌الفصحا. به‌ كوشش‌ مظاهر مصفا، تهران‌: اميركبير، 1340، ج‌ 6، ص‌1209.
  3. بياني‌، مهدي‌. كارنامة‌ بزرگان‌ ايران‌. تهران‌: ادارة كل‌ انتشارات‌ و راديو، 1340، ص‌ 387.
  4. مدرس‌ تبريزي‌، محمدعلي‌. ريحانةالادب. تهران‌: خيام‌، 1349، ج‌ 6، ص‌ 354.
  5. بياني. همانجا.
  6. آرين‌پور، يحيي‌. از صبا تا نيما. تهران‌: جيبي‌، 1351، ج‌ 1، ص‌ 262.
  7. حكيميان‌. همان. ص‌ 626.
ابوالقاسم رادفر