Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

هدایة المتعلمین فی الطب، کهن‌ترین اثر علمی موجود به زبان فارسی و یکی از کهن‌ترین متون فارسی موجود (دیدگاه پژوهشگرانی که الأبنیة عن حقایق الأدویة٭ ابومنصور موفق هروی را کهن‍تر از این کتاب می‌دانند درست نیست1و2) نوشتۀ ابوبکر ربیع بن احمد اخوینی بخاری، پزشک ایرانی سدۀ 4 ق / ؟ م که آن را برای پسر خود و بر اساس تجربیات 30 سالۀ خود در پزشکی نوشته است.3 اخوینی، چنان که خود در هدایة المتعلمین تأکید کرده پزشکی را نزد ابوالقاسم طاهر بن محمد بن ابراهیم مقانعی رازی ـ که خود شاگرد ابوبکر محمد بن زکریای رازی بود ـ فرا گرفته بود و از شیوه‌های درمانی این دو پیروی می‌کرد.4 در نتیجه این کتاب را باید نخستین و مهم‍ترین اثر فارسی تألیف شده در مکتب پزشکی رازی به شمار آورد (خود رازی به عربی می‌نوشت). یکی از مهم‌ترین نکات کتاب هدایة المتعلمین توجه وی به ذکر مآخذ است. متأسفانه اغلب دانشمندان دورۀ اسلامی، توجه چندانی به ذکر مآخذ خود نداشته‌اند. و شخصیت‌هایی چون رازی٭ و ابوریحان بیرونی٭ که همیشه، خود را ملزم به ذکر صاحبان حقیقی آراء می‌دانسته‌اند بسیار اندک‌اند. اما اخوینی بخاری، نه تنها در روش‌های درمانی که در شیوۀ تألیف و ارجاع به مآخذ نیز کم و بیش از رازی پیروی کرده و از مؤلفین آثاری که از آنها بهره برده، یاد کرده است.5 اما اخوینی، چنانکه خود نیز بدان تصریح دارد، اصل را بر ذکر مآخذ قرار نداده و تنها در مواردی که درستی آراء پیشینیان را شخصا نیازموده، نام آنان را آورده است. چه وی در اواخر کتاب آورده است: «و لکن من ترا آن چیزها گفتم بدین کتاب کی من آزموده‌ام. مگر آن که چیزی که گویم فلان چنین می‌گویذ، آن نیازموده بُوَم، این بدان گفتم تا ترا غلط نیفتد».6 هر چند که در پاره‌ای موارد اخوینی فراموش کرده که مأخذ چیزهای نیازموده را یاد کند.7 در هر صورت مقایسۀ متن کتاب با مآخذ آن، که همگی به زبان عربی است، می‌تواند نکات ارزشمندی دربارۀ تاریخ زبان فارسی و بویژه تاریخ ترجمه از عربی به فارسی به دست دهد.8

فارسی بودن هدایة المتعلمین و نیز شیوۀ سهل ممتنع نگارنده در تألیف آن موجب شد که این کتاب، حتی پس از نگارش آثار مهمی چون القانون ابن سینا٭ ارزش و اعتبار خود را از دست ندهد. چندان که نظامی عروضی، در میانۀ سدۀ 6ق در کتاب چهار مقاله، این کتاب را در زمرۀ کتاب‍های متوسط الحجم درسی پزشکی و در ردیف الاغراض الطبیة جرجانی٭ یاد کرده است.9

این کتاب در 1344 ش به کوشش جلال متینی در کمال دقت و پاکیزگی با حواشی بسیار  و مقدمه‌ای مبسوط دربارۀ مؤلف، کتاب و بویژه اهمیت ادبی آن در مشهد منتشر شده است.

 

مآخذ:

  1. افزون بر مقاله الابنیه در همین دانشنامه، نگاه کنید به: کرامتی، «بررسی منابع هدایة المتعلمین فی الطب»، مقالات و بررسی‌ها، جلد 69، تابستان 1380ش، ص 179؛ 
  2. کرامتی، «بحثی دربارۀ منابع الأبنیة عن حقائق الادویة»، فرهنگ، شمارۀ 20-21، زمستان 1375-بهار 1376ش، صص 313-316
  3. اخوینی بخاری، هدایة المتعلمین فی الطب، به کوشش جلال متینی، مشهد، 1344ش، ص 14
  4. اخوینی بخاری، ص 303
  5. کرامتی، «بررسی منابع هدایة المتعلمین فی الطب»، ص 179
  6. اخوینی بخاری، ص 587
  7. کرامتی، «بررسی منابع هدایة المتعلمین فی الطب»، ص 181
  8. کرامتی، «بررسی منابع هدایة المتعلمین فی الطب»، صص 178-179، چند نکته از این دست در صص 181-182
  9. نظامی عروضی سمرقندی، احمد بن عمر، چهار مقاله، به کوشش محمد قزوینی، لیدن،  1328ق/1910م ص 70-71

یونس کرامتی