Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

همدان، نام استاني در نيمة غربي ايران و به مركزيت شهري به همين نام (               همدان).  

اين استان از شمال با استان‌هاي قزوين و زنجان، از جنوب با استان لرستان، از غرب با استان‌هاي كردستان و كرمانشاه و از شرق با استان مركزي همسايه است. 1 استان همدان با مختصات جغرافيايي َ00    ْ34  تا  َ44   ْ35 عرض شمالي و َ48   ْ47 تا  َ28  ْ49 طول شرقي با 19547 كم وسعت 2/1 درصد از مساحت كشور را تشكيل مي‌دهد.2

اين استان براساس آخرين تغييرات در تقسيمات كشوري داراي 8 شهرستان، 23 بخش، 72 دهستان و 27 شهر است. نام‌هاي شهرستان‌هاي استان عبارتند از: اسدآباد، بهار، تويسركان، رَزَن، كَبودَر آهنگ، ملاير، نهاوند و همدان. تمامي شهرستان‌هاي استان داراي مركزهايي همنام با شهرستان خود هستند.3

استان همدان سرزميني نسبتاً بلند و كوهستاني است؛ به گونه‌اي كه ارتفاع بيشتر نقاط آن از سطح دريا را بين 1500 تا  3500 م، حتي بيشتر نوشته‌اند.  در ميان ارتفاعات استان و بين كوه‌هايي كه شمال، جنوب، مركز و شرق استان را فرا گرفته‌اند، دشت‌هاي متعددي به چشم مي‌خورند كه مناطق كشاورزي و سكونتگاهي استان را تشكيل مي‌دهند. دشت‌هاي رَزَن، فامِنين،، قَهاوَند، كبودرآهنگ، همدان- بهار، اسدآباد، تويسركان، ملاير و نهاوند، بين 1500 تا 2000 م ارتفاع دارند. معروف‌ترين و گسترده‌ترين رشته‌كوه استان، كوهستان الوند است كه قلّه آن 3363 م ارتفاع دارد. مرتفع‌ترين نقطه استان، قله يخچال (گاوبَرّه) است كه 3384 م ارتفاع دارد.4 بلندي قله الوند در برخي منابع تا 3580 م نيز ذكر شده است.5

به سبب ارتفاع زياد و كوهستاني بودن استان همدان بسياري از نقاط آن، در تابستان هواي معتدل و خنك و در زمستان هواي سرد دارد و پيشروي تودة هواي سرد شمالي اين سرما را تشديد هم مي‌كند.6

استان همدان درزير حوضه‌هاي درياچة نمك از حوضة آبريز ايران مركزي، كرخه در حوضه آبريز خليج فارس و درياي عمان و سفيدرود از حوضه آبريز درياي خزر، واقع شده است. سه رودخانة مهم استان همدان، يعني گاماسياب، قَره‌چاي و تَلوار از استان خارج و به ترتيب به زير حوضه‌هاي كرخه در جنوب غرب، سفيدرود در شمال غرب و درياچة نمك در شرق سرازير مي‌شوند.7

مهم‌ترين سدهاي استان، دو سد مخزني اكباتان و آبشينه است كه بر روي رودخانه آبشينه، پرآب‌ترين شعبة رود قره‌چاي،  احداث شده است. هدف از احداث اين دو سد تأمين آب آشاميدني شهر همدان و كمك به تأمين آب اراضي زيركشت در پايين دست سدهاي مذكور است.8

در استان همدان، به سبب بارش مناسب، به جز در قسمت‌هاي كوچكي از سطح آن كه پديدة كويري شدن در حال شكل‌گيري است، اصولاً بياباني وجود ندارد و مناطق جنگلي به شكل متراكم در آن به چشم مي‌خورد. پوشش گياهي جنگلي قسمت‌هاي محدودي از استان و مراتع وسيع قريب به نيمي از مساحت استان را دربرگرفته است. 9

منطقة همدان يكي از كهن بنيادترين پهنة مسكون و  آباد ايران از گذشته‌هاي دور بوده است. گرچه در حدودالعالم از آن فقط يك بار نام برده شده10، اما در ديگر اسناد و مدارك مكتوب قديم از اين خطه به عظمت و بزرگي ياد شده است.  در البلدان يعقوبي آمده كه «همدان شهري است با وسعت و جليل‌القدر، داراي اقليم‌ها و استان‌هاي بسيار ... آب آشاميدني اهالي از چشمه‌ها و رودخانه‌هايي است كه در زمستان و تابستان جريان دارد و برخي از آنها تا شوش، از استان‌هاي اهواز، جاري مي‌شود و سپس به دُجيل، نهر اهواز پيوسته تا شهر اهواز مي‌رسد.»11     

مركز ادارة سرزمين ماد كه در زمان هخامنشيان «ساتراپ نشين‌ماد» را تشكيل مي‌داده، اكباتان، يعني همدان امروز بوده است. در تقسيمات عصر هخامنشيان، اكباتان در «ساتراپ نشين‌ دهم» جاي داشت.12 هگمتانه يا اكباتان (= همدان) پايتخت ماده و پايتخت زمستاني هخامنشيان و شهر مهمي بر كنار راه كارواني ميان شرق و بين‌النهرين در زمان سلوكيان، پارتيان و ساسانيان بود.13 از آن پس نيز شهر همدان منطقه‌اي معتبر شناخته شده در جغرافياي ايران بوده است. در عصر اسلامي، از جمله در زمان امويان، همدان يكي از ايالت‌هاي بزرگ ايران محسوب مي‌شد و در زمان ايلخانان مغول، همچنان ايالتي بزرگ با 660 روستا و در دورة مغول همدان يكي از تومان‌هاي نه‌گانه عراق عجم و داراي پنج شهر بود. در زمان زنديه، يكي از ايالت‌هاي ايران «دارالحشمت همدان» بود. در 1340 شمسي، «فرمانداري كل همدان» به مركزيت شهرستان همدان و شامل از شهرستان‌هاي ديگر ملاير، نهاوند و تويسركان، در تقسيمات كشوري جاي گرفت و سپس در 1352، رسماً به «استان» تبديل شد.14

اين استان در سرشماري عمومي سال 1375 داراي 957، 677 ،1 تن جمعيت بود15، كه در سال 1385، به 1703267 تن افزايش پيدا كرد.16

استان همدان افزون بر توانمندي‌هاي اقتصادي خود در بخش صنعت و كشاورزي، به لحاظ موقعيت ارتباطي و نيز جاذبه‌هاي گوناگون طبيعي و تاريخي خود، مقصد بسياري از گردشگران داخلي و خارجي بوده است. علاوه بر جاذبه‌هاي تاريخي، فرهنگي، طبيعي و گردشگري شهر همدان (             همدان)، شهرستان‌ها و مناطق ديگر استان نيز داراي آثار فرهنگي، تاريخي و طبيعي متعددي نظير غار علي‌صدر، بزرگترين غار آبي دنيا، سراب گاماسياب، سرچشمة رود گاماسياب، ارتفاع كوهستان الوند و قلة مرتفع آن، آبشار گنج‌نامه، تالاب آق‌گل، كتيبه گنج‌نامه، حمام حاج‌ آقا تراب نهاوند، كارگاه‌هاي سفالگري لالجين و مانند آنها است.17


مآخذ:

  1. سازمان نقشه‌برداري كشور. اطلس نقشه‌ و  اطلاعات مكاني (استان همدان). چ 1. تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور) 1384، ص 1.
  2. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. اطلس راهنماي استان‌هاي ايران، چ 2. تهران: سازمان جغرافيايي وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح، 1384، ص 65.
  3. دفتر تقسيمات كشوري. نقشه و جدول تقسيمات كشوري. تهران: دفتر تقسيمات كشوري (وزارت كشور)، 1384.
  4. سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي. جغرافياي استان همدان. چ 4. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌هاي درسي ايران. 1382، صص 5-3.
  5.   سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي كوههاي كشور. ج 1. چ2. تهران: سازمان جغرافيايي وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح. 1381، ص 499؛ جعفري، عباس. گيتاشناسي ايران: كوه‌ها و كوه‌نامة ايران، تهران: مؤسسه جغرافيايي و كارتوگرافي گيتاشناسي، 1379، 1/79.
  6. منبع 4. صص 7 و 8.
  7. الف: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور (حوضه‌ آبريز درياي خزر). ج 2. چ 1. تهران: سازمان جغرافيايي وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح. 1382. صص 291 و 304 (مجموعه نقشه‌ها).

            ب: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور (حوضه آبريز خليج‌فارس و درياي عمان). ج 4. چ 1. تهران: سازمان جغرافيايي وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح،1384، صص 285 و 302 (مجموعه نقشه‌ها).

      ج: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور (حوضه‌ آبريز ايران مركزي). ج 3. چ 1. تهران: سازمان جغرافيايي وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح. 1383. صص 255 و 256.
  8.   منبع 4. صص 24 و 25.
  9.   همان. صص 31- 28.
  10.   حدودالعالم من‌المشرق الي‌المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده. تهران: طهوري، 1362، ص 31.
  11.   احمدبن ابي‌يعقوب (ابن واضح يعقوبي). البلدان. ترجمه دكتر محمد ابراهيم آيتي. چ4. تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي. 1381، صص 38 و 39.
  12.      امير احمديان، تقسيمات كشوري (مجموعه: از ايران چه مي‌دانم؟ 47). چ 1. تهران دفتر پژوهشهاي فرهنگي، 1383، 14.
  13. دايره‌المعارف فارسي، غلامحسين مصاحب، تهران: اميركبير، 1381، 3/ 3285.
  14. امير احمديان، همانجا، 49،58، 60، 78، 98 و 100.
  15.   مركز آمار ايران، سالنامه آماري كشور (سال 1385). تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور). 1384، ص 86.
  16.   مركز آمار ايران، سالنامه آماري كشور (سال 135). تهران: مركز آمار ايران (معاونت برنامه‌ريزي و نظارت راهبردي- رياست جمهوري). 1386، ص 103.
  17.   منبع 4 . صص 85- 65.
غلامحسین تکمیل همایون