Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

هواشناسي، در روزگاران كهن، پديده‌هاي جوي، به همراه برخي مباحث بوم‌شناسي، زمين‌شناسي و ستاره‌شناسي در علمي گسترده‌تر موسوم به «آثار عُلوي» بررسي مي‌شد.1 ارسطو، فيلسوف نامدار يونان و شاگرد ثئوفراستوس، به ترتيب كتابي مفصل و رساله‌اي در اين باره نوشته بودند.2و3و4 اغلب دانشوران مسلمان غالبا از ارسطو و گاه از تئوفراستوس پيروي كرده‌اند اما در اين ميان برخي مؤلفان ايراني هنگام بررسي پديده‌هاي مختلف اين  علم، كوشيده‌اند نظريات غالبا نادرست اين دو را تصحيح كنند.5 اعضاي انجمن سرّي مشهور به اخوان الصفاء، يكي از نخستين مؤلفان ايراني هستند كه رساله‌اي در اين باره نوشته‌اند.6 ابن سينا بخشي از كتاب سترگ الشفاء را با عنوان المعادن و الآثار العلويه بدين موضوع اختصاص داده و در النجات و دانشنامة علايي نيز از اين مباحث سخن گفته است.7 ابوريحان بيروني، دانشمند پرآوازة ايراني نيز  دست كم 7 اثر مستقل دربارة آثار عُلوي يا برخي مباحث تخصصي آن نوشته كه متأسفانه هيچ يك باقي نمانده است. وي در بخشي از كتاب افراد المقال با تكيه بر آزمايش برخي نظريات نادرست ارسطو را رد كرده است.8 اسفزاري*، نخستين كسي بود كه رسالة فارسي مستقلي با عنوان آثار علوي نوشت.9 وي در اين كتاب براي نخستين بار به اشكال منظم بلورهاي برف اشاره كرده است.10و11 عمربن سهلان ساوجي و شرف الدين مسعودي* نيز يكي پس از ديگري آثار مستقلي به فارسي در اين باره نوشتند.12 شرف‌الدين مسعودي نيز برخي ديدگاه‌هاي جالب توجه، بويژه دربارة چيستي و چگونگي شكل گيري باد داشته است.13 محمد بن محمود بن احمد طوسي، نگارندة كتاب فارسي عجايب المخلوقات (از سدة 6ق)، به صراحت علت وزش باد را اختلاف فشار هوا در دو ناحية مجاور دانسته است.14 در آثار دانشمندان ايراني بعدي به ندرت مي‌توان به نكتة علمي تازه‌اي برخورد كرد.15

 

مآخذ:

  1. كرامتي، يونس. هواشناخت. تهران: 1381، ص18-19.
  2. Aristotle, Meteorologica, tr. H. D. P. Lee, London, 1952;
  3. ابن بطريق، يحيي. الآثار العلوية. ترجمه و تحرير متئورولوگيكاي ارسطو، به كوشش كازيمير پترايتس، بيروت: 1967م.
  4. تئوفراستوس. «الآثار العلوية»، چاپ تصويري ترجمة كهن عربي به كوشش فؤاد سزگين در مجلة تاريخ علوم العربية و الاسلامية. ج1، فرانكفورت: 1984م.
  5. كرامتي. همان. ص20-21.
  6. رسائل اخوان الصفاء. بيروت: 1957م؛ بخش طبيعيات، رسالة الآثار العلوية. ج 2، ص73 به بعد.
  7. كرامتي. «آثار دانشمندان ايراني دربارة آثار علوي و تأثير نظريات طبيعي‌دانان يوناني بر آن‌ها»، تاريخ علم در اسلام و نقش دانشمندان ايراني. به كوشش محمد علي شعاعي و محسن حيدر نيا، تهران: 1378، ص228-240.
  8. كرامتي. همان. 241-242؛ همو. هواشناخت. ص 141-148.
  9. كرامتي. «آثار دانشمندان ايراني»، ص 242-243؛ همو. هواشناخت. ص 27-32.
  10. اسفزاري، مظفر. آثار علوي. به كوشش محمد تقي مدرس رضوي، تهران: 1356، ص 12-13.
  11. كرامتي. «آثار دانشمندان ايراني»، ص 244-245؛ همو، هواشناخت. ص 54-55.
  12. كرامتي. «آثار دانشمندان ايراني»، ص 252، 261؛ همو. هواشناخت. ص 35-37، 44-45.
  13. كرامتي. «باد»، دائرة المعارف بزرگ اسلامي. ج 11، ص 62.
  14. طوسي، محمد بن محمود بن احمد. عجايب المخلوقات. به كوشش منوچهر ستوده، تهران: 1345، ص 83-84.

يادداشت مؤلف.

یونس کرامتی