Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

هيرمند، رود مرزي ايران و افغانستان و شاهرگ حياتي سيستان است.1

اين رود  از كوه‌هاي هندوكش و بابايغما در40 كيلومتري غرب كابل سرچشمه مي‌گيرد و با پيوستن رود ارغنداب (ارقنداب) به آن از طريق دشت مارگو به مرز ايران و افغانستان مي‌رسد و در آنجا به دو شاخه‌ي سيخ رود و هيرمند تقسيم مي‌شود كه شاخه‌ي سيخ سر يا پريان، مرز دو كشور را تشكيل مي‌دهد، و به درياچه‌ي هامون در ايران مي‌ريزد. شاخه‌ي هيرمند يا رود سيستان نيز در دشت سيستان جريان مي‌يابد.2

چندي پس از قرارداد پاريس در 1875م/ 1292ق واگذاري بخشي از مناطق شرقي ايران به انگلستان، اختلاف بر سر چگونگي استفاده از آب هيرمند آغاز شد. بنابر بند 6 اين قرارداد با ميانجيگري و نظر و راي دولت انگليس، شاخة اصلي هيرمند در دلتا مرز ميان دو كشور تعيين گرديد.3

طبق معاهدة 1972م/ 1351ش سهم ايران از رود هيرمند به طور ميانگين 26 متر مكعب در ثانيه و در تابستان 8 متر مكعب تعيين شد. اين ميزان بسيار كمتر از سهم آبي است (يك سوم از مجموع آب هيرمند) كه قبلاً در 1905م/ 1323ق تعيين شده بود.4 پس از مذاكرات و مبادلة اسناد تصويب شده، قرارداد 1351ش در خرداد ماه 1356ش لازم‌الاجرا اعلام گرديد. كودتاهاي پي‌درپي در افغانستان و اشغال آن توسط اتحاد جماهير شوروي سابق، ظاهراً تغييري در نظرگاه‌هاي رهبران جديد افغانستان در مورد قرارداد، نداد.5 مذاكرات اخير رئيسان جمهور ايران و افغانستان (آقاي سيد محمد خاتمي و آقاي حامد كرزاي)، كه در جريان سفر به كشورهاي يكديگر، نشانه‌اي از تغيير اين قرارداد، مشهود نيست.

عواملي مانند كمي بارش و خشكسالي، انشعاب رودهاي فرعي از اين رود، احداث سد بر روي آن و ناامني‌ها و جنگ‌هاي داخلي افغانستان و نهايتاً بي‌توجهي به مفاد قرارداد 1351ش، در كاهش يا قطع سهم آب ايران موثر بوده است. با قطع آب هيرمند درياچة هامون خشك و صيد ماهي در آن متوقف مي‌شود و زندگي حدود 190 پرندة بومي و مهاجر به خطر مي‌افتد.6

 

مآخذ:

  1. مجتهدزاده، پيروز. ايده‌هاي ژئوپليتيك و واقعيت‌هاي ايراني. تهران: ني، 1379، ص 411.
  2. جعفري، عباس. گيتاشناسي ايران. ج 2، رودها و رودنامة ايران، چ 2، تهران: گيتاشناسي، 1376، ص 483.
  3. مجتهدزاده، پيروز. اميران مرزدار و مرزهاي خاوري ايران. ترجمة حميدرضا ملك محمدي نوري، تهران: شيرازه،  1378، ص 431.
  4. نهازي، غلامحسين. بحران آب در خاورميانه. چ 1. تهران: مركز پژوهش‌هاي علمي و مطالعات استراتژيك خاورميانه، 1378، ص 106.
  5. فخاري، غلامرضا. اختلاف دولتين ايران و افغانستان در مورد هيرمند. چ 1، تهران: مؤسسة چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، 1371، ص 76.
  6. صبح خيز، محمدرضا. روزنامة همشهري. 15 آذر 1381.  
شوکت مقیمی