Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

وَزن، تناسب پياپي در كلام كه نوعي آهنگ را براگيزد.

وزن گونه‌اي از تناسب و تناسب كيفيتي است كه از ادراك وحدتي در ميان اجزاي متعدد به دست آيد. اگر تناسب در ظرف زمان قرار گيرد، وزن خوانده مي‌شود.1 ساختار كلمات هر ملتي، نوعي وزن شعر براي آنان به وجود مي‌آورد كه با وزن شعر ديگر ملت‌ها تطبيق ناپذير است. به همين سبب، چون اعراب وزن شعرهاي ايراني را برنمي‌تابيدند، آنها را نثر مسجع مي‌خواندند.2 اوزان مهم در ميان اشعار ملت‌هاي گوناگون را در: الف ـ وزن هجايي، ‌ب ـ وزن تكيه‌اي يا ضربي، ج ـ وزن نواختي و دـ وزن عروضي، مي‌توان خلاصه كرد.3 بنابر يك نظريه، منشاء وزن فارسي، تطبيق موازين هجايي ايراني با عروض كمّي عربي و يا اقتباس كامل از عروض عربي توسط ايراني‌هاست.4 اما نظرية ديگر بر كمّي بودن وزن شعر فارسي در پيش از اسلام تأكيد دارد.5 اجزاي وزن را حروف (مصوت و كوتاه) و هجا (كوتاه و بلند) تشكيل مي‌دهند.6 واحد وزن در شعر فارسي نيز، مصراع ناميده مي‌شود. بدين ترتيب، وزن هر مصراع شعر، ‌نمودار اوزان مصراع‌هاي ديگر است. درست خواندن و درست نوشتن (خطّ عروضي)، تقطيع هجايي اختيارات شاعري و تقطيع به اركان نيز قواعد تعيين كننده‌اي در وزن شعر فارسي هستند.7 اوزان عروضي (بحور) در شعر فارسي دو گونه‌اند: يكي وزن‌هاي عروضي سنتي كه از تساوي كمّي پايه‌ها و هجاها در مصراع‌ها و ابيات به وجود آيد مانند رمل، ‌متقارب، هزج، كامل، ‌مضارع، ‌طويل، خفيف و جز آنها و ديگر وزن‌هاي عروضي آزاد يا نيمايي كه ويژگي‌هاي وزن‌هاي سنتي در آن مدّ نظر نيست.8 رباعي را از خوش‌ترين اوزان شعر فارسي دانسته‌اند.9

 

مآخذ:

  1. ناتل خانلري، پرويز. وزن شعر فارسي. ‌تهران: بنياد فرهنگ ايران، چ 3، 1354، ص 24.
  2. شفيعي كدكني، محمدرضا. موسيقي شعر. تهران: آگاه، چ 5، 1376، ص 40.
  3. فضيلت، ‌محمود. آهنگ شعر فارسي. تهران: سمت، چ 1، 1378، ص 2.
  4. ناتل خانلري، ‌پرويز. همان. ص 48 و 57 (به اختصار).
  5. وحيديان كاميار، ‌تقي. بررسي منشاء وزن شعر فارسي. ‌مشهد: آستان قدس رضوي، چ 1، 1370، ص 48.
  6. ناتل خانلري، پرويز. همان. ص 111، 114، 122، 129، 136 و 139 (به اختصار).
  7. وحيديان كاميار، تقي. وزن و قافية شعر فارسي. ‌تهران: مركز نشر دانشگاهي، ‌چ 1، 1367، ص 5، 9، 10، 11 و 23 (به اختصار).
  8. فضيلت، محمود. همان. ص 34، 35، 41، 51، ‌62، ‌65، 79، ‌89 (به اختصار).
  9. وحيديان كاميار، تقي. همان. ص 100.

    و نيز نگ: ناتل خانلري، پرويز. دربارة وزن شعر؛‌ فرهنگنامة ادب فارسي؛ دانشنامة ادب فارسي (2). ‌به سرپرستي حسن انوشه، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، ‌چ 1، 1376، ص 1417 (ذيل وزن).
ابوالقاسم رادفر