Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

پرچم، بيرق يا درفش نماد و نشان اصلي يك ملت، قوم، دولت، و گروه ديني، اجتماعي و سياسي. پرچم معمولاً به كنارة نيزه يا ريسماني متصل است. به طوري كه در صورت لزوم بتوان آن رابرافراشت. شكل و اندازة آن متفاوت، ولي اغلب به شكل مستطيل يا مربع است.1 در كاوش‌هاي 1350ش در منطقة شهداد (نزديكي كرمان) پرچمي فلزي از حدود سه هزار سال پيش از ميلاد به دست آمد. اين پرچم از ميله و صفحة مربع شكل فلزي تشكيل شده است. بر سر ميله مجسمة عقاب و روي صفحة فلزي، نقش الهه‌اي نشسته بر تخت و چند تصوير ديگر كنده‌كاري شده است.2 از دورة هخامنشيان استفاده از پرچم‌هاي امپراتوري رايج بوده است و استفاده از نشان‌هاي خانوادگي بر روي درفش‌هاي زمينداران با نفوذ در دورة پارت‌ها و ساسانيان ديده مي‌شود.3 درفش‌ كاويان، پرچم اسطوره‌اي ايرانيان در دورة ساسانيان است كه داراي زمينة ارغواني مرصع و نوارهاي قرمز، طلايي، و ارغواني با نشان ستاره بوده است كه به آن «اختر كاويان» نيز گفته‌اند.4 پرچم غزنويان معمولاً قرمز بود و نقش هماي طلايي رنگ يا شير داشت و سلجوقيان از پرچم‌هايي با رنگ‌هاي سبز، زرد و قرمز استفاده مي‌كردند. از قرن ششم نقش خورشيد در صورت فلكي اسد در منطقة البروج نقشي رايج و نمادين شد و از سدة هفتم به بعد نقش شير و خورشيد كه تلفيقي از سنن كهن ايران، عرب، ترك و مغول بود، بر روي آثار مختلف هنري و سكه‌ها و پرچم‌ها ديده شد. با تشكيل دولت صفوي و رسمي شدن مذهب تشيع، بيشتر نقش شير و خورشيد بر روي پرچم‌ها رايج گرديد؛ به طوري كه در زمان شاه عباس صفوي اين نقش، نشان شناخته شدة ايران بوده است.5 نماد شير و خورشيد همواره پيوند نزديكي با سلطنت و شاهنشاهي در ايران داشته است. در زمان نادرشاه (حك 1148- 1160ق/ 1735- 1747م) پرچم پارچه‌اي راه راه به رنگ‌هاي قرمز، آبي، سفيد و زرد بود و گاه نقش شير و خورشيد داشت.6 در دورة فتحعلي‌قاجار، ايران داراي پرچمي رسمي با نشان شير و خورشيد گرديد.7 اصل پنجم متمم قانون اساسي 1326ش، پرچم ايران را «متشكل از سه رنگ (با نوارهايي به پهنا و طول برابر) سبز، سفيد و قرمز با نشان يك شير (شمشير در دست و در حال حركت) و خورشيد» تعيين كرد. بعدها، رنگ سبز به عنوان نشان اسلام و خرمي كشور و صفاي روح و باطن، رنگ سفيد نشان صلح و آرامش طلبي و قرمز نشان مشروطيت ايران و دفاع از استقلال و آزادي و شير نشان شجاعت و استقامت تفسير شد.8  در دوران رضاشاه استفاده از اين طرح همچنان ادامه يافت، هر چند شير معمولاً چهرة واقعي‌تري به خود گرفت و چهرة زنانة خورشيد از آن گرفته شد و فقط با شعاع‌‌هاي نور نشان داده شد. در موارد بسيار، نظير موقعيت‌هاي نظامي، نقش تاج پهلوي نيز به نشان‌هاي پرچم اضافه شد.9 ابعاد و شكل دقيق پرچم ايران در 1336ش دوباره تعيين شد10 و تا انقلاب اسلامي ايران بدون تغيير باقي ماند. در اين زمان نشان پرچم جاي خود را به طرحي شبيه به واژة الله داد [كه مانند لالة سرخي است كه از خون شهيدان انقلاب سربرآورده و چهار قسمت آن شبيه به هلال و جزء قائم مياني يادآور شمشير به نشانة قدرت و ايستادگي ملت مسلمان ايران است و مجموعاً «كلمة توحيد» (لااله‌الا‌الله) را تشكيل مي‌دهد]. همچنين عبارت «الله‌اكبر» 22 بار در حاشية پايين نوار سبز رنگ و حاشية بالاي نوار قرمز رنگ تكرار شده است كه نماد 22 بهمن 1357، روز به پيروزي انقلاب است.11

 

مآخذ:

  1. مصاحب، غلامحسين. فارسي. ذيل پرچم.
  2. فرهنگنامة كودكان و نوجوانان. تهران: 1380، ذيل پرچم.
  3. Shapur. Shahabazi, A. "Flags of Persia", Iranica, x/12.
  4. فردوسي، ابوالقاسم. شاهنامه. چاپ مسكو، 1963- 1971م: 1/64- 65، جمـ.
  5. نيرنوري، حميد. «بيرق شير و خورشيد». ايرانشهر. تهران: كميسيون ملي يونسكو، 1342- 1343، 2/951؛ نيز: شاپور شهبازي، ع. «پرچم»، دانشنامة جهان اسلام. 5/537- 538.
  6. فرهنگنامة كودكان و نوجوانان. همانجا؛ نيرنوري، همانجا.
  7. Shapur. Shahabazi. x/22.
  8. ذكاء، يحيي. «تاريخچة تغييرات و تحولات درفش و علامت دولت ايران از آغاز سدة سيزدهم هجري قمري تا امروز»، هنر و مردم. شمـ34، مرداد 1344، ص 39-40.
  9. Shapur. Shahabazi. x/25- 26.
  10. ذكاء. همان. شمـ38، آذر 1344، ص 23.
  11. شهبازي، شاپور. 5/542؛ نيز:
      Shapur. Shahabazi. x/26.
بهار علی فتحی