Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

پست، سازمان يا اداره‌اي براي دريافت نامه‌ها، بسته‌ها، امانات و بسته‌هاي رساندن آن‌ها از جايي به جاي ديگر. مردمي‌ترين و قديمي‌ترين سازمان‌هاي خدماتي است كه وظيفة آن برقراري ارتباط است. ارتباط مردم با مردم، مردم با دولت و برعكس، سازمان‌ها با سازمان‌ها و سرانجام ارتباط مردم و سازمان‌هاي رسمي و غيررسمي خارج از كشور در اين زنجيره قرار دارند.

پست نخستين بار در فرانسه از واژة poste گرفته شد و به معني اداره‌اي بود كه نامه‌ها و امانات را از جايي به جايي برساند؛ شخصي كه نامه‌ها و امانات را منتقل كند؛ چاپار، پيك، بريد و منازلي در بين راه‌ها كه در آن مركوب براي حمل مسافر و بار نگاه دارند.1

ارتباطات پستي از قديمي‌ترين نوع ارتباطات براي مردم است كه جنبة عمومي و همگاني دارد و دسترسي به آن آسان است و همة مردم بر حسب نياز مي‌توانند از آن استفاده كنند.2

سه دورة تاريخي را در زمينة پست كشورمان مي‌توان بررسي كرد. توجه و شناخت اين دوران مبيّن آن است كه پست در ايران قدمت طولاني دارد و از ديرباز مورد استفاده بوده است.

دورة نخست، شامل استفاده از ابتدايي‌ترين وسايل در زمينة پست بوده است كه حدوداً از چهارهزار سال پيش به اين سو به عناوين مختلف وجود داشته است.3 در آن دوران اعزام پيك و ارسال پيام صورتي ساده داشته و آن‌چه معمول بوده بيشتر براي ارسال فرمان‌ها، احكام و پيام‌هاي دولتي به كار مي‌رفته، اما ايرانيان كم‌كم به فكر ايجاد ايستگاه‌هاي ثابت براي تعويض اسب‌ها افتاده‌اند تا پيك‌ها بتوانند به محض رسيدن پيكي از اين ايستگا‌ه‌ها، اسب خسته و فرسودة خود را با اسب تازه نفسي عوض كرده و به سوي مقصد بشتابند. اين روش مقدمة كارهاي بعدي شد و منتهي به تأسيس چاپارخانه يا ادارة چاپاري گرديد.

بعد از اسلام تحت نام ديوان بَريد، وظيفة ارسال نامه‌ها و مكتوبات و اخبار* به نقاط مختلف انجام مي‌گرفت. سلسله‌هاي ايراني بعد از اسلام مانند صفاريان و سامانيان و آل‌بويه اقدام به تأسيس ديوان بريد كردند. ديوان بريد مركب از دو كلمة ديوان* به معني نگهبان خط يعني دفتر است و بريد به معني نامه‌بَر و اسب چاپاري و فاصلة بين دو ايستگاه پستي است. مغول‌ها به ديوان بريد، «يام» مي‌گفتند و كلمة يام به معناي ايستگاه و چاپار و اسب چاپاري است.

در زمان تيمور پست وسيله‌اي براي رساندن سريع نامه‌ها و احكام و اخبار و گزارش‌هاي دولتي و اخبار جاسوسان تيمور بوده است. در دوران صفوي نيز پست و چاپار فقط ابزاري در خدمت دولت و حكومت بوده است و عامة مردم نمي‌توانستند از آن براي ارسال مكتوبات و مراسلات خود استفاده كنند.4

دورة دوم، در اين دوره به يكباره تغييراتي در پست حادث شد. در دورة قاجار، از 1267ق / 1851م به دستور ميرزا تقي‌خان اميركبير چاپارخانه در ايران تأسيس شد و از‌ اول محرم 1268ق / 1852م شفيع‌خان نامي با عنوان «چاپارچي باشي» متصدي آن گرديد. چاپارخانه علاوه بر ارسال نامه‌ها و مكاتبات و فرامين دولتي، ارسال نامه‌ها و مراسلات مردم و تجّار را نيز بر عهده گرفت و براي حمل و نقل مرسولات مزبور از قاصدهاي پياده و چاپارهاي سوار استفاده كرد.5 به عبارت ديگر، اميركبير معمار پست نوين در كشور ايران است. در دورة وي دستگاه چاپارخانه در مدت يك سال نظام تازه‌اي گرفت و تعداد چاپارخانه‌ها بيشتر و فاصلة آن‌ها كمتر شد. در هر چاپارخانه يكي دو اتاق براي توقف مسافران بنا كرده بودند و يك طويله كه اسبان زين كرده در آن آمادة حركت بودند و به محض رسيدن چاپار اسب خود را عوض كرده، بي‌درنگ به مقصد رهسپار مي‌شدند.6

در اين دوره همچنين وسايل و فعاليت‌هاي پستي منظمي ميان چند شهر به وجود آمد و نامه‌رساني و حمل و نقل كالا به جريان افتاد، تعرفه‌هاي پستي تعيين و اعمال شد و تمبر* پست به طور منظم رايج شد و آيين‌نامة پستي به تصويب رسيد.7 در اين دوران همچنين در 1296ق/1878م به كوشش يكي از مستشاران به نام مسيورپدر، ايران به اتحادية جهاني پست پيوست و دو سال بعد ادارة پست به وزارت پست تغيير يافت در 1327ق/1909م پست با تلگراف* ادغام و تحت عنوان وزارت پست و تلگراف فعاليت جديد خود را آغاز نمود. در 1308ش ادارة تلفن* به آن پيوست و نام «وزارت پست و تلگراف و تلفن» بر آن نهاده شد.8

دورة سوم، را مي‌توان دوراني سرنوشت ساز همراه با تحولي عظيم در صنعت پست ايران به شمار آورد. هم‌ زمان با انقلاب اسلامي و در جهت نيل به خودكفايي و استقلال اقتصادي فعاليت‌هاي ارزنده و سازنده‌اي در تمامي سطوح اقتصادي، فرهنگي، سياسي، صنعتي و غيره صورت پذيرفت و رقم خدمات پستي به ده‌ها برابر پيش از انقلاب افزايش يافت. شيوه‌هاي نوين پستي روز به روز گسترش يافت و كميت و كيفيت آن‌ها ارتقا پيدا كرد.9

در دوران انقلاب و سازندگي فعاليت‌هاي بي‌شماري در شبكة پستي كشور صورت گرفت. ساختارهاي سنتي حذف و شبكة پستي جايگزين آن گرديد و با وسايل ارتباطي نوين مجهز شد كه نقش ارزنده‌اي در تسهيل امور و سرعت و دقت در شبكة پستي داشته‌اند. در اين دوره قانون تشكيل شركت پست جمهوري اسلامي ايران در آبان 1366ش در مجلس شوراي اسلامي به تصويب رسيد.

در حال حاضر، پست جمهوري اسلامي ايران از اعضاي فعال اتحادية جهاني پست، اتحادية پستي آسيا و اقيانوسيه، اتحادية پستي جنوب و غرب آسياست و همچنين خدمات جديدي از قبيل: پست جواب قبول، پست تبليغ، پست‌بار، پست‌كرايه‌ در مقصد، پست اشتراك، سرويس پيك كتاب، پست تبليغات مستقيم، سرويس فروش دفترچه و ثبت نام دانشگاه، پرداخت حقوق مستمري بگيران شاغلان، ثبت نام متقاضيان حج‌ عمره، اقساط تلفن، ثبت نام تلفن همراه، قرارداد اجراي بيمة خدمات درماني، سرشماري نفوس و مسكن و غيره را ارائه مي‌كند.10

 

مآخذ:

  1. دهخدا، علي‌اكبر. لغت‌نامه. ج4، ذيل «پست».
  2. ارتباطات در انقلاب اسلامي: نگاهي به بيست سال تلاش و سازندگي در وزارت پست و تلگراف و تلفن 1377-1355. تهران: وزارت پست و تلگراف و تلفن، روابط عمومي، 1378، ص 26.
  3. همان. ص 27.
  4. اسلامي، نورالدين. تاريخچة وزارت پست و تلگراف و تلفن. تهران: وزارت پست و تلگراف وتلفن، 1369، (پلي‌كپي).
  5. مصاحب، غلامحسين. دايرةالمعارف فارسي. ج 1، ص 543-544.
  6. ملكي‌ورنا مخواستي، محمد؛ رياحي وفا، عباس. تاريخچة پست. تهران: سپهرافروز، 1381، ص 36-37، جمـ.
  7. مصاحب. همان. ج 1، ص 544.
  8. ملكي‌ورنا مخواستي؛ رياحي وفا. همانجا.
  9. ارتباطات در انقلاب اسلامي. ص 28.
  10. همان. ص 35 به بعد.
کوهیار دوالو