Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

پوشاک کردی غیرکردستان (آذربایجان، کرمانشاه، خراسان)، لباس کردهای ایران را که در بخش‌هایی از ایران، غیر از کردستان زندگی می‌کنند، در سه بخش، کردهای آذربایجان، کردهای کرمانشاه، و کردهای خراسان، براساس لباس مردانه و لباس زنانه، بررسی می‌کند.1

کرد آذربایجان

لباس مردانه: گاه کلاه موهر بافته محلی بر سر می گذارند. یا این‌که سربندی که هر دو لبه آن حاشیه ریشه داری دارد، و به آن شَددا می‌گویند را دور عرقچینی بر سر می‌پیچند. پِچ سربند دیگری است از پارچه چیت و تیره رنگ و لبه ریشه‌ای که ادامه آن را پس از گذاشتن بر سر، به‌طور مورب تا می کنند تا مثلثی در عقب سر تشکیل دهد. کِراس پیراهن چلوار سفید بی‌یقه و با دگمه‌ای در جلو و با آستین‌هایی بلند است. انتهای این آستین‌ها، از مچ دست‌ها گذشته و به صورت اضافه‌ای آویخته می‌ماند که اغلب و به ویژه هنگام کار، این بخش از اضافه آستین را، دور مچ دست می‌پیچند. پانتور (پانتُل) شلوار گشاد و پُف کرده‌ای است که از زانوان به طرف پایین تنگ‌تر شده و در مچ پا خفت می‌شود. رنگ آن سیاه، قهوه‌ای و مانند آن است. کُوا (در نواحی جنوبی‌تر کَوا گویند) کُتی نظامی است که دگمه های جلوی آن را می‌بندند. آستین‌هایش بلند است و دو جیب روی سینه دارد. بلندی کُوا تا ران‌ها می‌رسد، اما آن را اغلب داخل شلوار می‌كنند. پَستک جلیقه‌ای نمدی، آهاردار و جلو باز است و تا پایین کمر را می‌پوشاند. این جلیقه را اغلب روی کُت می‌پوشند و سپس شالی که پشت بند نام دارد به دور کمر می‌بندند. در فصل گرما گاه نوعی کُت و شلوار از پارچه موهر راه راه سنتی و بسیار باریک و دراز، که پهنای آن تنها 16 سانتی‌متر است، و از میانه تا می‌خورد، تهیه می‌کنند. شلوار راسته‌اش که رانک نام دارد، دارای چین‌های بسیار است. چُقه نیم‌تنه یقه هفت آستین‌داری است که در دهه 1970م/ 1350ش، با مهاجرت کردان عراقی از عراق به ایران، رواج یافت.

لباس زنانه: دسمال روسری ابریشمی نقش‌داری است که  منگوله‌های رنگی در لبه‌هایش آویزان است. آن را به شکل سه گوش تا کرده بر سر می‌گذارند سپس طرف راست آن را به طرف چپ آورده دور هم می‌پیچند. رنگ این روسری که گاه تا 3 متر طول دارد، اغلب سیاه، زرد، قرمز و یا سبز است. گاهی همراه این روسری، نوعی کلاه به نام کوفی نیز بر سر گذاشته می‌شود. تاس کُلا، کلاهی استوانه‌ای بر چهارچوبی مقوایی است. بر این کلاه مخملی، که اغلب رنگ ارغوانی سیر، یا قرمز دارد، نقش مثلث‌های قرینه‌ای گُل‌دوزی شده است. روی تاس کُلاه را شال سه گوش بزرگی با لبه ریشه ریشه‌ای قرار می‌دهند که تا زیر شانه‌ها را می‌گیرد. این شال که دِزمال نام دارد، روی سینه گره می‌خورد. گاه بر روی تاس کُلاه و دِزمال، نوعی روسری سیاه با نقش‌هایی سفید و قرمز می‌پیچند که به آن هوری می‌گویند، و اغلب همراه آن، نوار ابریشمی سیاه ریشه ریشه‌ای نیز به کلاه سنجاق می‌شود. به نوع دیگری از روسری‌های ابریشمی که بر کلاه می‌پیچند، بِن پوشی گفته می‌شود. کیلاو، کلاه حاشیه‌دوزی زربفتی است که در طرفین آن، قطعات طلایی به همراه زنجیره‌ای آویخته شده است، و اغلب آن را بدون روسری و دستار بر سر می‌گذارند.گولو نوع دیگری از همان کلاه است به رنگ سیاه و ارتفاع حدود 20 سانتی‌متر،که با قطعات طلایی هلالی شکل و مانند آن، تزئین شده است. کیراس (کِراس) یا، گیراس بانی، پیراهن زنانه‌ای است با بالاتنه تنگ، اما پایین آن پُرچین و گشاد است. کِراس آستین‌های بلندی دارد، با آویزه‌های باریک شده بلندی که از سرآستین‌ها  نیز در گذشته است (لَواند). اغلب این آویخته‌ها را هنگام کار روزانه دور مچ دست و یا دور کتف می‌پیچند، اما در مواقع جشن و یا عبادت، باز می‌گذارند. زنان از کورتَک،که ردایی ابریشمی و گشاد است و چاک‌هایی کوتاه در پهلو دارد، نیز استفاده می‌کنند. ارخالق، نیم‌تنه آستین کوتاه (گُتک)، و جلیقه‌هایی (کَوا) جلو باز که آستین آن‌ها تا آرنج می‌رسد، نیز استفاده بسیار دارند. جنس آن‌ها اغلب مخملی سیاه ارغوانی، خرمایی، نقره‌ای، و مانند آن است که اغلب با ردیفی از سکه‌ها (پَرا) تزئین شده است. شال پیشت پارچه مربع زربفتی است که آن را مورب تا کرده، دورکمر می‌بندند. پِشت پَند، شال درازتری است که گاه تا 20 متر هم می‌رسد. آن را به گونه‌ای شُل دور نشیمن‌گاه می‌پیچند. با بستن نوعی پیش‌بند، که اغلب مخملی آبی رنگ، و یا سبز رنگ است و به آن میزَر می‌گویند، لباس‌های بالاتنه کامل می‌شود. دِر، بالاپوش آستین بلندی تا پایین بدن است که اغلب همراه دامنی که چین‌های بسیار آن، در کمر جمع شده، پوشیده می‌شود. نوعی عبای سیاه نیز که جاروق نام دارد و بر شانه‌ها می‌اندازند، با بندهایی آبی رنگ و سوزن‌دوزی‌هایی بر شانه‌ها، تزئین شده است. شلوارهای گشاد و پُف کرده مردان را، زنان نیز با مختصر تفاوتی می‌پوشند. این شلوارها را درپی (دِرپه) یا، هَوَل کیراس، می‌گویند.  

کرد کرمانشاه

لباس مردانه: کِلاو و سَروَن سربندهایی ابریشمی و اغلب سیاه و سفیدند، با منگوله‌هایی که از لبه آن‌ها آویخته است. آن‌ها را به صورت مورب چندین مرتبه دور سر پیچیده شده یک سر آن را آویزان می‌گذارند. نوعی پیراهن بی‌یقه با سه دگمه در جلوی سینه و درزهایی در پهلوست، که کورواس، شِو، یا، شُوی، نام دارد. زبون نیم‌تنه‌ای بی‌یقه و ساده و جلو باز و بی‌دگمه و سَلته، نیم‌تنه‌ای از پارچه خشن و اغلب قهوه‌ای رنگ و سُخمه نوعی جلیقه است که مردان می‌پوشند. فَقیانه همان آستین‌های آویزان تن‌پوش هستند که اغلب تا یک متر هم آویخته می‌مانند، و البته آن‌ها را در قسمت ساعد دست می‌پیچند تا هنگام کار راحت‌تر باشند. شلوار گشاد و پُف کرده کردی که به طرف زانو تنگ‌تر شده و در مچ پا خفت می‌شود را شلوار جافی گویند.

لباس زنانه: کِلو،کلاو، و یا، کُلُو، کلاهی نیم کره‌ای زنانه است. سَروَن، سَروین، پیشانی بندی است که از پشت سر گره خورده، سپس آن را برگردانده و دوباره آن را روی پیشانی گره می‌زنند. اغلب روی این سَروَن، دسمال بلند و منگوله‌دار رنگی که گُل وَنی نام دارد، طوری دور سر می‌پیچند،که منگوله‌های آن دور تا دور سر آویخته بماند. بویَمه، دسمال سر دیگری است که مورد استفاده زنان است. آنان هنگام بیرون رفتن، شال ابریشمی سیاه و مستطیل شکلی را که ماشته نام دارد، روی شانه‌ها انداخته، زیر گلو گره می‌زنند. پیراهن زنانه کراس (کورواس، شِو، شووی) به همان صورتی است که در بالا بیان گردید. سُخمه نوعی جلیقه مخملی است، که معمولاً در فصل سرما، یَل، یا سَلتَه را، که نیم‌تنه آستین بلند مخملی اغلب سیاهی است، با درزهایی در پهلو، برآن می‌پوشند. کوتِر، یا قِوا، بالاپوش بلند و آستین‌دار زمستانه‌ای‌ست که با نوارها و سکه‌هایی روی سینه و دور یقه، تزئین شده است، که گاه روی آن، بالاپوش دیگری می‌پوشند، از مخمل سیاه با کمر تنگ و دگمه‌هایی روی سینه،که زیر یقه آن برگشته است و نام‌های کَوا، زبون، زوون، و کمرچین دارد. 

               کرد خراسان

لباس مردانه: باشلُق کلاهی سیاه و منگوله‌دار است که شالی را دورش می‌پیچند. نوعی از این کلاه سیاه که از پشم بره تهیه می‌شد، پیشانی و صورت و گردن را می‌پوشاند و تنها روزنه‌ای برای چشم‌ها دارد. کلاه‌های نمدی و یا خزی نیز استفاده می‌شود. پیراهنی از ابریشم سفید یا قرمز بر تن می‌کنند که بدون یقه و جلو باز است، یا جلو بسته است اما چاکی روی شانه دارد که با دگمه‌ای بسته می‌شود. این پیراهن برخلاف کراس کردهای کردستان، بدون سُرانی یا همان آستین بلند و آویخته است. روی آن نیم‌تنه‌ای می‌پوشند که پنجک یا نیوتنه نام دارد. چُخ بالاپوشی از پشم بره سیاه یا قهوه‌ای است که تا زانوان و یا پایین بدن را می‌پوشاند، جلو باز و دارای یقه‌ای پهن است. نوارهایی باریک به پهنای 20 سانت و درازای حدود 2 متر که ساق‌های پاهای خود را با آن می‌پیچند، و پتاوه نام دارند، به همراه شلوار نخی گشاد، و شلوار تنگ‌تری، کامل کننده لباس مردان کرد خراسانی است.

لباس زنانه: گَون، یا، شار، روسری بلندی است که بر سر پیچیده شده، یک سرش از میانه صورت رد شده تا دهان را بپوشاند، سر دیگر آن در پشت سر افتاده تا پایین پا ادامه می‌یابد. گاه روی گَون را نوعی دستمال ابریشمی رنگینی می‌بندند که لبه آن با ردیفی از سکه‌های آویخته شده تزئین شده است. پیراهن ابریشمی و اغلب قرمز نقش‌داری که سه دگمه روی سینه آن است، با آستین‌های بلندی که سرآستین‌های آن قیطان‌دوزی شده، به همراه دامنی با چاک‌هایی در پهلو و شلوار گشادی مانند مردان،که گاه تا 12 متر پارچه می‌خواهد و اغلب رنگ آن آبی است، بخشی از لباس زنان را تشکیل می‌دهد. لبه‌های شلوار گشادتری را که در بیرون از خانه می‌پوشند، و به این خاطر، بیشتر به دامنی شبیه است، با نوعی بند تزئین می‌کنند. تنکه یا دَرپه شلوارکی است کوتاه و تا زیر زانوان که از آن نیز استفاده می‌شود. یَل نیم‌تنه نمدی یا مخملی آستین‌داری است که اغلب رنگ آبی، قرمز و یا سیاه دارد و آن را روی لباس‌های دیگر می‌پوشند. کلَجه یا کُله نوع زینتی‌تر آن است که جلوی آن از گردن تا کمر با سکه و پولک و زینت آلات دیگر نقره‌ای پوشیده شده است. کُلَجه لاینی را از ابریشم تهیه می‌کنند با آستین‌هایی گشاد. گاه روی این نیم تنه، جلیقه بی‌آستین و جلو بازی نیز می‌پوشند.2  

 

مآخذ:

  1. یادداشت مؤلف.
  2. بهنام، عیسی. لباس کردها. نقش و نگار، سال 3، ش7، 1339، ص5-11؛ صدیق، م.  پوشاک زنان ومردان شاه آباد غرب و قصرشیرین. هنرو مردم، ش21، 1343، ص22- 27؛ توحدی، کلیم‌الله. حرکت تاریخی کرد به خراسان. مشهد: 1364، ج3، ص 455- 465؛ کلانتری، م. ایل میلان. هنر و مردم، ش43، 1345، ص29؛ مجیدزاده، یوسف. ایل زرزا. هنر و مردم، ش 8، 1342،  ص14- 16.
    Beyhaqi,H.A.Clothing, Encyclopaedia Iranica,ed, E.Yarshater,California, 1992, sec XX .
    محمدرضا چیت‌ساز