Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

چادر، پارچه‌ای بلند که زنان بر سر انداخته و ادامه آن تمام بدن و شانه‌ها تا پایین پاها را می‌پوشاند. اصل این واژه شاید از"چیثر" اوستایی به معنای چهره و رو آمده باشد. به هرحال ریشه آن در زبان پهلوی، و به صورت " چاتُر" است.1 چادرها را می‌توان از نظر برش و شکل به چادرهای کمری، عبایی٭، چرخی (گرد)، چهارگوش، مستطیل (راسته)، و مانند آن تقسیم کرد.2

  ایران باستان٭: یکی از قدیمی‌ترین نمونه‌های چنین لباسی را بر تن برخی از زنان عصر هخامنشی می‌توان دید. نوعی از این چادر بلند، گاه لبه‌ای حاشیه‌دار داشت،3 یا به کلاه٭ تاجداری٭ بر سر ختم می‌شد،4 یا اینکه با بندی بر سر محکم و خفت شده و ادامه آن تا کمر، کاملا جلوباز با لبه‌ای حاشیه دار بود، اما ادامه آن ظاهرا به لباس کناری متصل می‌شد.5   زنان دوره اشکانی نیز بویژه در نواحی غربی امپراتوری،6 از گونه‌های مختلف چادر استفاده می‌کردند که گاه لبه کناری آن برشی کلوش داشت7 و یا منگوله‌هایی از لبه‌های آن آویخته شده بود8. بر تن برخی از رقاصه‌های عصر ساسانی نیز چادری نازک را که نقش گل‌های ریز یا نقش سه نگین دارد، می‌توان دید. آنان این چادر را بر بدن عریان خود پیچانده‌اند. 9

ابتدای اسلام تا مغول: به نظر می رسد ازارهایی سیاه رنگ یا راه راه سیاه که از بُرد یمانی 10  تهیه می‌شد،11 و همچنین طیلسان٭های کبود رنگی که در صدر اسلام بر سر برخی از زنان، از جمله زنان پیامبر بوده،12 گونه‌های دیگر چادر باشد. برخی از زنان دربار اموی چادرهایی زرد یا سبز بر سر داشته‌اند.13 کنیزکان دربار خلفای عباسی نیز از چادرهایی بسیار تنگ و نازک و اغلب کوتاه به نام "شار" در رنگ‌هایی روشن،14 و زنان دیلمی و طبرستان نیزاز چادرهایی سیاه یا سفید استفاده می‌کردند.15

مغول تا عصر حاضر: از دوره مغول و تیموری چادرهایی به رنگ های قرمز، سفید و یا خاکستری یا بنفش کمرنگ با نقوش زرد شناسایی شده‌اند.16 زنان صفوی٭ نیز چادرهای سفید نازکی از کتان را، که از بالا بر پیشانی بسته می‌شد و سپس یک لبه کناری آن را با سنجاق در طرف چپ سر محکم می‌کردند، بر سر می‌گذاشتند. 17 شاردن فرانسوی نمونه‌هایی از آنها را به ما نمایانده است.18 گاه به جای این چادر، از روسری٭های بلند چادرگونه‌ای استفاده می‌شد.19 به نظر می‌رسد از زمان زندیه بود که چادر سیاه (یا بنفش یا نیلی سیر) به عنوان چادر بیرون از خانه شناخته شد. این چادر که اغلب با روبنده٭ای سفید بر صورت همراه بود، در دوره قاجار٭ رواج بیشتری یافت.20 نوع مرغوب آن که لبه‌هایی ریشه‌دار داشت و در یزد بافته می‌شد گاه تا چندین نسل دست بدست می‌گشت. اعیان یا آن را گلابتون‌دوزی کرده و حاشیه‌هایی نقره و گاه طلایی بر آن می‌زدند، یا حاشیه‌ای رنگی (آبی، قهوه‌ای یا سفید) به عرض دو انگشت دور لبه‌اش می‌دوختند.21 البته از چادر سفید همراه با روبنده نیز استفاده می شد.22 همچنین برای خواندن نماز، نوعی چادر غیرسیاه به نام چادر نماز و به عنوان چادر اندرونی استفاده می‌شد. نوعی از این چادر را، چون موقع کار با سنجاقی به دور کمر می‌بستند، که در این حالت شبیه یک دامن بلند می‌شد، به چادر کمری معروف شده بود.23 گاه برخی از زنان روستایی از چادر کرباس رنگی با طرح چهارخانه شطرنجی و به رنگ آبی و قرمز مات و مانند آن استفاده می‌کردند که به چادر شب معروف بود و چون به شکل مربع بریده شده بود، قدری کوتاه‌تر بود. عبا (عبایی) چادرهای عربی بود که از بغداد آورده می‌شد.24چند سالی پس از قانون متحدالشکل کردن لباس بوسیله رضا شاه پهلوی،25 استفاده از چادر بوسیله دانش‌آموزان دختر ممنوع گشت (1313 ش/1935 م)  اما رفع حجاب به صورت رسمی در 17 دی 1314/ 8 ژانویه 1936 طی مراسم اعطای دانشنامه‌های دختران در دانش سرای تهران، که همه زنان بدون حجاب حاضر شده بودند، صورت گرفت.26 استقرار حکومت اسلامی که در پی انقلاب سال 1357ش/1979 م صورت گرفت، استفاده از حجاب و بالطبع چادر را گسترشی چشمگیر داد. در سال‌های اخیر پارچه های چادری مشکی در طرح‌ها و بافت‌های گوناگون و در حجمی بسیار بالا بویژه از کشورهای ژاپن و کره جنوبی به ایران وارد شده است. از باورهای عامیانه در مورد چادراین که، اگر زنی چادر خود را وارونه سر می کرد، آن را بدشگون دانسته، اما اگر دختری چنین می کرد، آن را نشانه باز شدن بختش می دانستند. اگر دختری خواب چادری را می‌دید، نشانه ازدواج او بود. در برخی از نواحی برای آنکه زائو راحت‌تر و زودتر وضع حمل کند چادرش را گرو گرفته، خرما خیرات می‌کردند.27 

نک: طیلسان

 

مآخذ :

1- بهرامی،احسان. فرهنگ واژه‌های اوستایی، تهران، 1373، ج 1، ص 511؛ فره‌وشی، بهرام. فرهنگ فارسی به پهلوی، انجمن آثار ملی، تهران، 1352، ص 124.

2- نظری داشلی برون، ذلیخا. "اطلس مردم نگاری پوشاک ایران"، کتاب ماه هنر، ش 17- 18، بهمن و اسفند 1378، ص 19- 20

 3- Pope, A.U. A survey of Persian art, ed, P. Ackerman, Oxford, 1938-1939, vol, iv,pl.104,no A ; Frankfort, H, Ashmole, B.Art of the Ancient world, New york, n.d, p. 384 fig 580 right; Dalton, O. The Treasure of the oxus with other examples of early oriental metal work, London, 1964, p.24 fig 9.

نقش زنان سوارکار بر سنگ از دوره هخامنشی، موزه استانبول ;  نقش روی گلدان،سده 5 پ م، کتابخانه ملی پاریس

4- Akurgal, E. "Griechisch persische reliefs aus Daskyleion", IA, vi, 1966, Pp.150-151 tafel, 36-37

نقوش روی سنگ از داسکیلیون (ارقلی) در آسیای صغیر

5- Frankfort, H.The art and architecture of the ancient orient, Yal University 1996, P.304, fig 357.

نقش روی سنگ از مرش marash در آسیای صغیر

6- مانند شهرهای الحضر (هاترا)، دورااروپوس، و پالمیر(تدمر)

7- Tanabe, K. Sculptures of Palmyra, memoire of the ancient orient museum Tokyo, 1986, vol, 1, Pp. 42, 453-455, pl. 424-426. 

نقش برجسته سنگی خانوادگی، موزه دمشق

8- Ibid,Pp.34,304,pl.273

تندیس سنگی زن، موزه دمشق

9- Orbeli, J. (tr & ed from French P. Ackerman) " Sasanian and early Islamic metal work", SPA, 1938-39, Pp.735-736, pl. 233, no A.B.

نقش روی ظرف نقره ای، موزه ارمیتاژ، مقایسه شود با متون آن دوره همچون روایت حمیدی اشاوهیشتان( هاروارد 1980 ) و مادیان یوشت فریان( آمستردام) که در آنها از چادر زنان گفتگو شده است.

Gheiy,B."Čādor"Iranica

دیدار شیرین با شیرویه،شاهنامه فردوسی. تصحیح برتلس، زیر نظر ع. نوشین، مسکو،1971 ،ج 9 ، صص 286-288

10- پارچه ای بافت یمن که اغلب اوقات راه راه بود.چیت ساز، محمد رضا. تاریخ پوشاک ایرانیان، انتشارات سمت، 1379، صص 43، 77، یادداشت 368

11- واقدی،ابوعبدالله محمد بن عمر.المغازی،تحقیق مارسدن جونس،الطبعة الثالثه،بیروت، 1409 ق/1989 م، ج 2، صص 687-688 

12- " الطیالسة الزرق " در سفر حج ،یعقوبی،احمد بن ابی یعقوب. تاریخ، بیروت،دارصادر،

 1960، ج 2، ص 135;  نویری،شهاب الدین احمد بن عبدالوهاب. نهایة الارب فی فنون الادب،قاهره،مطبعة دارالکتب، 1373 ق/1955 م، ج 18، ص 174.گاه این چادرها را به دور کمر خود می بستند، چنانکه در غزوه احد کردند. واقدی، ج 1، صص 270-272

13- در دربار سلیمان بن عبدالملک، اصفهانی،ابوالفرج علی بن حسین.کتاب الاغانی،اعداد، مکتب تحقیق،بیروت،داراحیاء التراث العربی، 1414-1415 ق/ 1994 م،الطبعة الاولی، ج 4، ص 444

14- بیهقی،ابوالفضل محمد بن حسین.تاریخ بیهقی،به کوشش خلیل خطیب رهبر،تهران، سعدی، 1368، ج 2، ص 642;  حدود العالم من المشرق الی المغرب.مولف ناشناخته، مقدمه بارتولد،تعلیقات مینورسکی، ترجمه میرحسین شاه،تصحیح و حواشی مریم میر احمدی ،غلامرضا ورهرام،تهران،دانشگاه الزهراء، 1372 ص 389

15- مقدسی،ابوعبدالله محمدبن احمد.احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم،طبع دخویه،لیدن،بریل،     1906 م،صص 353،370 ;  فقیهی،علی اصغر.آل بویه و اوضاع زمان ایشان، گیلان، صبا، 1357، ص 47

Supuler,B; Iran in frǜh-Islamischer zeit,Wiesbadan,1952,P.381

16- Gray,B. La peinture Persane,Genève,1977,Pp.37-40

نسخه کلیله و دمنه، تبریز. دانشگاه استانبول، آلبوم قصر یلدیز F.1422 ، پشت ورقه 11، و  ورقه 24، مقایسه شود با: ونیزیان،( دالساندری،باربارو،و..) سفرنامه های ونیزیان در ایران . ترجمه منوچهر امیری، تهران، 1349،صص75 ، 213; مرعشی،ظهیرالدین.تاریخ طبرستان و رویان و مازندران،چاپ محمد حسین تسبیحی،تهران، شرق، 1368، ص 193; حافظ ابرو ،شهاب الدین عبدالله هروی. زبدة التواریخ،تصحیح و تعلیقات کمال حاج سید جوادی، تهران، نشرنی،1372، ، ج1 ، صص 97 ، 525 ، 529

Lewis,B;C.Pellat;E.Bosworth. The world of Islam faith,people,culthre, London,1976,Pp.23,no 17,154-155,no 5

مینیاتوری از نسخه تاریخ رشیدالدین فضل الله

17-Dozy,R.P.R. Dictionnaire détaillé noms des vêtements chez les Arabes, Amsterdam,1845,Pp.216-219 ; Scarce,G.M. "  The development of women's veils in Persia and Afghanisten " Costume 9,1975,p.2

18- Chardin,J.Voyages de monsieyr le chevalier Chardin,en Perse,et autres lieuxdel,Orient II,Amsterdam,1711,Pp.51-52,Pl.22-23

19- Nizami; Ganjevi,Khamsa miniatures,انتشارات یازیچی،باکو، 1983 م

no 63,78,80,82,90

مجالس خمسه نظامی ;عکاشه،ثروت.موسوعة التصویرالاسلامی،بیروت،مکتبة لبنان ناشرون ،الطبعة الاولی،1999م، ، ص235 ، لوحه 319 ، تصویر روی دیوار، کاخ چهلستون

20- ذکاء،یحیی.لباس زنان ایران،از سده سیزدهم تا امروز،تهران، 1336، صص 13-21; مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات،تغییرلباس و کشف حجاب به روایت اسناد، تهران،1378، عکس ش 7

Jaubert,P.Voyage en Armenie et en Perse,Paris,part,33 ; Stilman, Y. K,.N.A.Stilman" Libas " En2 ,vol V,Pp.732-753,pl.xlviii,fig 25

21- ذکاء.صص 30-32

22- Falk,S.J.Qajqr paintinge,London,1972,P.17; Treasures of Islam ,Geneva,1985,P.196,no 185

23- مستوفی،عبدالله.شرح زندگانی من،زوار،چاپ دوم،بی تا،ج اول، صص 510-511  ; فریدالملک همدانی،محمد علی خان.خاطرات فرید،زوار،1354، صص 455-456

Benjamin,S.G.W.Persia and the Persians,Boston,1896,Pp.198-199

24- ذکاء. صص 30-31

25- مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات. تغییرلباس و کشف حجاب به روایت اسناد،تهران،1378 ، صص 3- 23،اسناد ش 1- 4

26- صدیق، عیسی. یادگارعمر، دهخدا، 1354، ج 2، صص 300-317 ; مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات. تغییرلباس و کشف حجاب به روایت اسناد،تهران،1378 ، صص 132-135، سند، ش 54

Keddie,N.Roots of revolution an interprepretive history of modern Iran,New Haven,1981,Pp.108-109 ;

27- نظری داشلی برون، ذلیخا، و، قرنجیک، ذلیخا." پوشاک در باورهای عامیانه "، کتاب ماه هنر، ش 17-18، بهمن و اسفند 1378، ص 14

  محمدرضا چیت‌ساز