Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

چاپ سنگي، يا ليتوگرافي نوعي چاپ كه به جاي حروف يا ابزارهاي كنده‌كاري بر لوحه‌هاي فلزي، از سنگ مرمر (كربنات كلسيم) استفاده مي‌شده است.

چاپ سنگي در 1250ق/1834م براي نخستين بار توسط ميرزا صالح بن حاج باقرخان شيرازي معروف به ميرزا صالح تبريزي در تبريز به راه افتاد1 و آقا علي بن حاج محمدحسين امين‌الشرع تبريزي رياست آن را بر عهده گرفت.2 در اين چاپخانه ابتدا قرآن مجيد و سپس زادالمعاد به چاپ رسيد.3

اگر چه تاريخ اولين كتاب چاپ سنگي در تهران مربوط به چاپ كليات حافظ در 1254ق / 1838م است، رسماً در 1259ق / 1843م يا 1260ق / 1844م اسباب چاپ سنگي به تهران رسيد و در همان سال، نخستين كتاب چاپ سنگي با عنوان المعجم في آثار ملوك‌العجم تأليف ميرزا عبدالله بن فضل‌الله و تاريخ پطركبير، و سپس حديقة‌الشيعه تأليف ملااحمد اردبيلي به چاپ رسيد.4 هزينة نازل و سهولت كار با ماشين‌هاي چاپ سنگي اين روش را طي مدت كوتاهي بر چاپ سربي مسلط كرد، به طوري كه سال‌هاي                                                               1269-1270ق /1853-1854م را، از نظر نوع چاپ كتاب، سال‌هاي چاپ سنگي مي‌شناسند.5

در 1265‌ق/1849م مسئوليت و ادارة چاپخانه‌هاي ايران، خصوصاً «چاپخانة دولتي تهران» به شاهزاده عليقلي ميرزا (اعتضادالسلطنه) سپرده شد.6 بر اثر احتياج مبرم و روزافزون دستگاه‌هاي دولتي و همچنين ادارة انطباعات و نشر كتاب‌ها، چاپخانه‌هاي ديگر نيز يكي پس از ديگري تأسيس گرديد كه هر يك به چاپ كارهاي خاصي اختصاص يافتند. به طور مثال، كار عمدة چاپخانة چاپ سنگي دولتي چاپ روزنامه‌هاي دولتي بود. تأسيس چاپخانة مدرسة دارالفنون نيز براي چاپ كتاب‌هاي اختصاصي مدرسة دارالفنون بوده،  ولي گاه به چاپ آثار ديگر نيز مي‌پرداخته‌ است.

ميرزا تقي‌خان اميركبير، پس از آن‌كه در 1264‌ق / 1848م به صدراعظمي ايران رسيد، از جمله اقدامات مترقي و اصلاح‌طلبانه‌اي كه انجام داد، انتشار نخستين روزنامة فارسي به سبك و ترتيب كنوني، به نام روزنامة وقايع‌اتفاقيه بود. پس از اين اقدام، «چاپخانة چاپ سنگي دولتي» يا «دارالطباعة دولتي» براي چاپ اين روزنامه مجهز شد. پس از مدتي شمارة اول آن به نام روزنامچة اخبار دارالخلافة طهران در روز جمعه پنجم ربيع‌الثاني 1267ق / 1851م و شمارة بعد با نام روزنامة وقايع‌اتفاقيه، در چاپخانة چاپ سنگي دولتي، چاپ و منتشر گرديد.7

پس از رواج چاپ سنگي، مدت 22 سال هر چه در ايران چاپ مي‌شد به صورت چاپ سنگي بود. كتاب‌هاي چاپ سنگي با نسخه‌هاي خطي مشابهت‌هايي دارند كه از جمله مي‌توان به تذهيب، تشعير، جلدبندي نفيس، صفحه‌بندي، جدول‌بندي، صفحه عنوان، كاتب، و تاريخ كتابت اشاره كرد.

چاپ سنگي بيش از 70 سال چاپخانه‌هاي ايران را در انحصار خود داشته است.8

 

مآخذ:

  1. «ستيز تيزاب و سنگ: نگاهي به تاريخ و تكامل چاپ سنگي در ايران»، صنعت چاپ. ش 102، ارديبهشت 1370، ص 14؛ نفيسي، سعيد. «صنعت چاپ مصور در ايران»، پيام نور. دورة دوم، ش 5، فروردين 1325، ص24-25.
  2. همان. ص 25.
  3. «ستيز تيزاب و سنگ...». همانجا.
  4. «چاپخانه و روزنامه در ايران»، كاوه. دورة دوم، ش 5، 28 آذر 1290، ص120.
  5. تربيت، محمدعلي. «مبداء تاريخ ايران‌شناسي در اروپا»، ارمغان. س دوازدهم، ش 7، مهر 1310، ص 453-454؛ مسعودي، اكرم. «تاريخچة چاپ سنگي در ايران»، كتابداري. تهران: 1379، س 34، ش 35، ص 66.
  6. «ستيز تيزاب و سنگ...». ص 13-15.
  7. گلپايگاني، حسين. «تاريخ چاپ و چاپخانه در ايران، چاپخانه‌هاي دولتي چاپ سنگي»، صنعت چاپ. ش 114، ارديبهشت 1371، ص12.
  8. مسعودي. همان. ص 72 و 73.
شهلا بابازاده