Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

چغازنبيل: تپه‌اي باستاني در نزديك شوش. نام اين محوطه بيانگر تل‌ يا تپه‌اي به شكل زنبيل است كه حالت برگشته دارد.1 از اين رو به تپه‌ سبدي (چغا + زنبيل) مشور است. شهر باستاني چغازنبيل در 30  كيلومتري جنوب شرقي شوش در حاشية فلاتي مشرف به رودخانة آبريز و جنگل پوشيده از درختان گز قرار دارد. در سال 1304ه‍.ش (1925م) به دنبال بررسيهاي هوايي زمين‌شناسي تپه‌اي باستاني كشف شد كه بوسيلة دو آجر مكتوب پيدا شده در آن متوجه شدند كه تپه يكي از معابد ايلامي بوده كه توسط اونتاش گال پادشاه ايلام (1245- 1265ق. م) بنا شده است. در 1325ه‍. ش (1946م) به دنبال كاوشهاي كنت دومكنم، پروفسور رومن گيرشمن عمليات خاكبرداري آنجا را از نو آغاز كرد كه تمام بناي زيگورات چغازنبيل از خاك بيرون آمد. چغازنبيل يا دور- اونتاش (شهر اونتاش) شهركي مذهبي بوده كه در دورة شكوفايي و تولد دوبارة ايلام ساخته شده و قبل از پايان يافتن سلسله خاندان پادشاهي تحت ضربات دشمن رنگ باخته، بنابر اين تمام آنچه كه اين شهرك دارد برگرفته ذوق و قريحة ايلامي است.2 اين پشتة وسيع توسط اونتاش گال انتخاب شد تا در آن شهركي مذهبي برپا و تبديل به مركزي زيارتي براي مردم ايلام شود.3 اين در حالي است كه هنر ايلام در زمان اين فرمانروا به نقطة شكوه و بي‌نظيري رسيده بود و تمام اين شكوه در ساخت بنا بكار رفته است.4 بيشتر كار ساخت چغازنبيل مربوط به همين پادشاه بوده و شاهان بعدي نقش كمتري در اين طرح داشته‌اند و شاه و درباريان در اين دوران فقط به هنگام جشنها و مراسم بزرگ مذهبي به اين شهرك مي‌آمدند. شهر در نزديكي ساحل‌رود بنا شده و مكان آن به نحوي انتخاب شده كه بر تمام دشت اشراف داشته باشد. شهر كه در حد شرقي آبريز و در مقابل كوهساري برپا شده توسط اين مانع عظيم و غيرقابل عبور در در امان بود. شهر در درون سه حصار خشتي متحدالمركز بنا شده. در ميان شهر، «تنس» يا محلة مقدسي قرار گرفته و حصاري پيرامون آن را احاطه كرده و محوطة چهارگوشي را تشكيل داده كه هر ضلع آن بالغ بر چهار صد متر بوده و در وسط اين محله بقاياي زيگورات عظيم و مستحكمي ديده مي‌شود. چغازنبيل با سه نوع خشت ساخته شده است. خشت خام، خشت پخته (آجر) و خشت خامي كه با خشت پخته كوبيده يا شكسته مخلوط شده است.5

ارتفاع زيگورات تماماً با خشت خام ساخته كه با روكار آجري به ضخامت 2 متر پوشيده شده است، به فاصلة هر ده رج آجر يك رج آن كتيبه‌دارد (به خط ايلامي) است و اين كتيبه‌ها بيانگر اين است كه بنا را اونتاش گال به رب‌النوع اينشوشيناك وقف كرده است. زيگورات به صورت پله پله ساخته شده و هر طبقة آن بر روي طبقة پايين‌تر قرار گرفته و ابعاد آن كوچكتر از طبقة زيرين است و بنا احتمالاً پنج طبقه بوده است. در اطراف زيگورات پلكان عظيمي طبقه‌هايي پايين‌ را به طبقه‌هاي بالاتر مربوط مي‌سازد. دور ساختمان مركزي را ديواري گرفته كه در آن هفت دروازه وجود دارد. در فاصلة بين ديوار پيرامون زيگورات و ديوار وسيعي كه دور اين شهر مذهبي را فرا گرفته ساختمانهاي ديگري نيز ديده مي‌شوند از جمله: آرامگاههايي كه در زير زمين براي خانوادة سلطنتي بنا شده‌اند6 معبدها و ساختمانهاي ديگري با حجم كوچكتر در پيرامون ساختمان مركز زيگورات و در محوطة حياطهاي جانبي براي خدايان ديگر ايلامي از جمله هومبان، هيشميتيك، روهوراتر، چهار جفت خدا تحت عنوان «نپراتپ» (الهه‌هاي روزي‌دهنده) پينيكير الهة مادر قديم شوش و ديگر خدايان. ورودي معابد ايلامي بوسيلة مجسمه‌هاي شير، گاو نر و نوعي سگ محافظت مي‌شد.7 در محوطة شهر ساختمان جالبي براي تصفية آب مصرفي مردم شهر وجود داشته كه با اصول علمي پيشرفته‌اي ساخته شده بوده.8 توسط يك قطعة ظرف سفالي نشاني از اشغال شهر توسط هخامنشيان در دست داريم، در زمان اشكانيان نيز شهر با يك اشغال فصلي از جانب شبانان كوچ‌نشين يا نيمه كوچ‌نشين مواجه شده است. در قرن هفدهم ميلادي نيز اقامتگاه كوچكي توسط يكي از حاكمان محلي در اينجا بنا شده است.9


منابع و مآخذ:

  1. گيرشمن، رومن، چغازنبيل (دور- اونتاش)، ترجمه اصغر كريمي، تهران: سازمان ميراث فرهنگي كشور، 1373، ج1، ص21.
  2. افشار سيستاني، ايرج، خوزستان و تمدن ديرينة آن، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، 1373، ج 1، صص 12- 311.
  3. مجيدزاده، يوسف، تاريخ و تمدن ايلام، مركز نشر دانشگاهي، 1370، ص 20.
  4. هنيتس، والتر، دنياي گمشدة عيلام، ترجمه فيروزنيا،  تهران:  علمي و فرهنگي، چاپ دوم 1376، ص 196.
  5. مجيدزاده، همان، ص 50 و 78.
  6. آميه، پير، تاريخ عيلام، ترجمه شيرين بياني، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1349، صص 55- 53.
  7. كامرون، جورج، ايران در سپيده دم تاريخ، ترجمه حسن انوشه، تهران: علمي و فرهنگي، 1365، صص 64 و 79- 77.
  8. نگهبان، عزت‌الله، شهرنشين و شهرسازي از هزارة چهارم تا هزارة اول ق. م نظر اجمالي به شهرنشيني و شهرسازي، به كوشش محمد يوسف كياني، تهران: هواپيمايي جمهوري اسلامي ايران 1365، صص 35- 34.
  9. نگبهان، عزت‌الله، راهنماي موزه و حفاري هفت‌تپه، اداره كل موزه‌ها، تهران: وزارت فرهنگ و هنر 1351، ص 83‌. 
سهم‌الدین خزائی