Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

چيستان، يا چيست آن؟، نوعي سخن و بيان زباني كه به استعاره و كنايه ويژگي‌ها و نشانه‌هايي از كسي يا چيزي را برشمرند وصف كنند و پاسخ درست آن را بخواهند.

فردوسي در داستان زال و رودابه به چيستان‌هايي با عبارت «سخن‌هاي نهفته در پرده» اشاره مي‌كند.1 لبيبي، شاعر خراساني اواخر سدة 4 و اوايل سدة 5 قمري (سدة 11 و 12م)، چيستان را به معناي لُغَز و اُغْلوطه آورده و مي‌گويد: «اگر اين چيستان تو بگشايي / گوي دانش ز موبدان ببري».2 شمس قيس رازي «چيست آن؟» را اصطلاحي از خراساني‌ها براي واژة لُغَز دانسته است.3

چيستان در شمار نخستين گونه‌هاي ادبي ذهن آدميزادگان در بيان تداعي، سنجش و ادراك همانندي‌ها و ناهمانندي‌ها بوده و احتمالاً بر صورت‌هاي ديگر ادبي تقدم داشته است.4 در فرهنگ ايران، كهن‌ترين نمونة چيستان‌ها در رساله‌اي به زبان پهلوي به نام يُوشْت فَريان در اواخر دوره‌ي ساساني آمده است. بنا بر روايت اين كتاب اَخْتِ جادوگر به بهانة از ميان بردن مردم شهر چيستان‌هايي مي‌گفت و پاسخ آنها را می‌خواست كساني كه نمي‌توانستند پاسخ‌ دهند، مي‌كشت. سرانجام نوجواني به نام يوشت پاسخ درست چيستان‌هاي او را داد.5

چيستان‌ها به دو صورت اديبانه و عاميانه در فرهنگ ايران رايج بوده است. چيستان‌هاي اديبانه غالباً منظوم و معمولاً با سرايندگان شناخته شده و چيستان‌هاي عاميانه به دو صورت نظم و نثر و با گويندگان ناشناخته بوده‌اند.6 «قالي لب بافته، گُل به گُل انداخته، قدرت پروردگار خوب به هم انداخته!» (پاسخ: آسمان)7 و «آن چيست كه يك دم بزند چرخ به عالم؟» (پاسخ: باد)8 به ترتیب دو نمونه از چيستان‌هاي عاميانه و اديبانه‌اند.

مآخذ:

  1. فردوسي، ابوالقاسم. شاهنامه. تهران: بروخيم، 1314، 1/208-209.
  2. سروري، محمدقاسم. مجمع‌الفرس. به كوشش محمد دبيرسياقي، تهران: كتابفروشي علي‌اكبر علمي، 1341 يا ذيل «چيستان» 1/399-400.
  3. شمس قيس رازي، محمد. المعجم في معايير اشعار العجم. به كوشش محمد قزويني، مدرس رضوي، تهران: دانشگاه تهران، 1338، ص 427.
  4. Potter, Charles F., "Riddles", Standard Dictionary of Folklore, Mythology and Legend. ed. by Maria Leach New York: 1972, P. 938.
  5. تفضلي، احمد. تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام. به کوشش ژاله آموزگار، تهران: 1376، انتشارات سخن، ص 251.
  6. بلوكباشي، علي. «چيستان»، چيستان‌نامة دزفولي. گردآوردة سيد محمد علي امام، تهران: 1379، دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي، ص 22-23.
  7. همان. ص 23.
  8. امام، محمد علي. چيستان‌نامة دزفولي. تهران: 1379، دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي، ص 127.
علی بلوکباشی