Skip Ribbon Commands
Skip to main content
سایت دانشنامه ایران زمین

كتيبههاي باستاني.

كتيبه در زبان‌هاي ايران باستان بيشتر به آثاري گفته مي‌شود كه بر روي سنگ‌ها، ‌ديوارها، چوب‌ها، پوست‌ها، سكه‌ها، سفال‌ها، فلزها، پاپيروس‌ها و ديگر اشيا نوشته شده است. اين آثار امروزه از زمرة اسناد معتبر در پژوهش‌هاي گوناگون به شمار مي‌رود. از كتيبه‌هاي موجود تعدادي دو زبانه (پهلوي و پارتي) و يا سه زبانه (پهلوي، پارتي و يوناني) هستند.

محدودة كتبيه‌نگاري ايران پيش از اسلام يعني دوران هخامنشيان، اشكانيان و ساسانيان را در بر مي‌گيرد. كتيبه‌هاي هخامنشي به خط فارسي باستان است كه به سبب شباهت به ميخ نخستين بار توسط انگلبرت كمپفر[1] خط ميخي نام گرفت. اين خط در اصل به دست سومري‌ها اختراع شد. در هزارة نخست پيش از ميلاد ظاهراً داريوش بزرگ (حك 552ـ 486 پ. م) با استفاده از اشكال ميخي خط فارسي باستان را ابداع كرد. بررسي سنگ نبشته‌هاي سه زبانه نشان مي‌دهد كه اين خط تنها در استفاده از شكل ميخ با خط ميخي بابلي و عيلامي مشترك است. بدين سبب خط ميخي باستان را بايد آخرين دگرگوني و اوج شكوفايي اين خط دانست. گشودن رمز خط ميخي نخستين بار توسط اروپاييان انجام گرفت و آنان ترجمه‌هايي دقيق از تمام كتيبه‌ها صورت دادند. 1 كهن‌ترين كتيبه‌هاي بازمانده از دوران هخامنشيان ظاهراً دو لوحة طلايي يكي منسوب به اَريارَمنه (حك ح 640 - 590 پ. م) و ديگري منسوب به فرزندش ارشام (حك ح 590 - 559 پ. م) هستند كه در همدان كشف شده‌اند. موضوع هر دو كتيبه معرفي پادشاه، نسب وي و نيز ستايش اهوره مزدا و درخواست حمايت از اوست.

از كورش بزرگ (حك 559- 530 پ. م) نيز سه كتيبة آسيب ديده با مضموني مشابة كتيبه‌هاي فوق در دشت مرغاب باقي مانده است. به گفتة بيشتر دانشمندان اين كتيبه‌ها پس از شاهان مذكور به امر جانشينان آنان نوشته شده است.2 اما كتيبة مشهور و بازمانده از كورش فرماني مبني بر آزادي يهوديان دربند هنگام گشايش بابل است. اين فرمان با نام «فرمان كورش بزرگ» به زبان فارسي برگردانيده شده و همراه يادداشت‌هايي سودمند منتشر شده است.3  

از داريوش بزرگ هخامنشي نيز كتيبه‌هاي متعددي برجاي مانده كه عبارتند از: كتيبههاي بيستون. مهمترين كتيبة داريوش و مفصل‌ترين كتيبة فارسي باستان به شمار مي‌رود. اين كتيبه پنج ستون دارد و به سه زبان پارسي باستان، بابلي و عيلامي نوشته شده است. كتيبههاي شوش. حاوي 19 كتيبه همراه چند كتيبة كوچك است. كتيبههاي فارس. شامل: 1ـ كتيبه‌هاي نقش رستم كه تعدادي از آنها بسيار كوچك و دو كتيبة آن مفصل است، 2ـ كتيبه‌هاي تخت جمشيد.4 اين كتيبه‌ها حاوي: الف) كتيبة سه زبانه (پارسي باستان، عيلامي و بابلي) در شش سطر كه در بالاي نقش داريوش در دروازه‌هاي سنگي كاخ اختصاصي وي قرار دارد. ب) كتيبه‌اي سه زبانه (پارسي باستان، عيلامي و بابلي) هركدام در يك سطر كه در بالا و دو سوي طاقچه‌ها و دريچه‌هاي سنگي كاخ اختصاصي پادشاه واقع شده‌اند. ج) كتيبه‌اي به سه زبان پارسي باستان، عيلامي و بابلي منقور بر يك لوح زرين و يك لوح سيمين كه در پاية كاخ مشهور به آپادانا كشف شده است. د) دو كتيبه هر كدام داراي 24 سطر به خط ميخي پارسي باستان هستند كه بر ديوار جنوبي صفه تخت جمشيد قرار گرفته‌اند. افزون بر آنها دو كتيبة ديگر هم در سمت راست به خط عيلامي و بابلي موجود است.5

كتيبة سوئز. در 33 كيلومتري آبراه سوئز به دست آمده و روي صخره‌اي از سنگ گرانيت قرار دارد. اين كتيبه در 12 سطر به خط پارسي باستان همراه با ترجمة عيلامي آن است.

كتيبة الوند. شامل دو كتيبه به خط ميخي است كه يكي به داريوش بزرگ و ديگري به فرزندش خشايارشا (حك 486ـ 465 پ. م) تعلق دارد. هر دو كتيبه به سه زبان پارسي باستان، عيلامي و بابلي نوشته شده و بر دامنة كوه الوند در محلي به نام درة گنج‌نامه كشف شده‌اند.6

كتيبة همدان. بر روي لوحه‌اي زرين و سيمين و به سه زبان نوشته شده و در همدان به دست آمده است.7

از خشايارشا هم در تخت جمشيد (12 كتيبه)، شوش (سه كتيبه)، ‌الوند (يك كتيبه)، وان (يك كتيبه) و همدان (يك كتيبه) برجاي مانده است.

از اردشير اول (حك 465ـ 424 پ. م) كتيبه‌اي در 11 سطر شامل مدح اهوره مزدا، معرفي پادشاه و اعلام اتمام كاخ خشايارشا در تخت جمشيد بازمانده است.8

از داريوش دوم (حك 404 - 423 پ. م) نيز در 1952 م كتيبه‌اي به پارسي باستان بر روي لوحه‌اي زرين به دست آمده است. دو كتيبة ديگر نيز از وي در شوش قرار دارد.

از اردشير دوم (حك 359 - 404 پ. م) هم هشت كتيبه در همدان كشف شده كه پنج كتيبه سه زبانه و بقيه يك زبانه هستند.

از اردشير سوم (حك 338ـ 359 پ.م) نيز دو كتيبه يكي بر روي ديوار شمالي كاخ اردشير به خط پارسي باستان در 26 سطر و ديگري بر روي ديوار غربي كاخ داريوش در 35 سطر بر جاي مانده است.

كتيبه‌هاي هخامنشي بيشتر در منطقة فارس (پاسارگاد، نقش رستم و تخت جمشيد) و خوزستان (شوش) قرار دارند. اين كتيبه‌ها به ويژه سنگ نبشته‌هاي پادشاهان و لوحه‌هاي عيلامي يافت شده در تخت جمشيد دقيق‌ترين آگاهي‌ها را به دست مي‌دهند. اگرچه كتيبه‌هاي هخامنشي كوتاه و همسان هستند، اما چون در طول زمان دستخوش هيچ‌گونه تغيير و تحريفي نشده‌اند، ارزش مهمي دارند.

زبان كتيبه‌هاي هخامنشي از نظر ساختار دستوري مانند ساير زبان‌هاي خانوادة ‌هندواروپايي است و با زبان اوستايي از جهات مختلف بستگي دارد. به طور كلي زبان اين كتيبه‌ها بسيار ساده و فاقد جنبه‌هاي هنري است. در دورة هزار ساله فروپاشي هخامنشي تا ظهور اسلام (دورة ميانه) دو سلسلة پادشاهي اشكاني و ساساني در ايران حكومت كرده اند. اما بايد اين نكته را نيز افزود كه بسياري از نوشته‌هاي مهم ادبي دورة ميانه در سه چهار سدة نخستين هجري تدوين شده اند.9

مهمترين كتيبه‌هاي پارتي (پهلوي اشكاني)، ‌چه از دورة اشكاني و چه از دورة ساساني عبارتند از:

آثار نسا، سفال نوشته‌هايي در كاوش‌هاي شهر نسا نزديك عشق آباد، پايتخت قديم شاهان اشكاني در جنوب جمهوري تركمنستان كنوني به دست آمده و تاريخ نگارش بيشتر آنها سدة اول پيش از ميلاد است.

آثار جنوب تركمنستان، به جز آثار نسا، در مواضع گوناگوني در نزديك عشق آباد و نيز در مرو باستان نوشته‌هايي بر روي ظروف كاشي و سفال‌هاي شكسته كشف شده است. 3ـ بنچاق اورامان، سه سند معامله در ارتباط با فروش دو تاكستان كه بر روي پوست آهو نوشته شده و در اورامان كردستان پيدا شده است.4ـ كتيبة پارتي بر مجسمة هركول، 5ـ سنگ نوشتة شوش، 6ـ سنگ نوشته‌هاي كال جنگال نزديك بيرجند، 7ـ كتيبه‌هاي لاخ مزار در 29 كيلومتري جنوب شرقي بيرجند، 8ـ سنگ نوشته‌هاي پارتي شاهان ساساني و...

آثار كتيبه اي دورة ساساني را از نظر موضوع مي‌توان به دو دسته: كتيبه‌هاي دولتي و كتيبه‌هاي خصوصي تقسيم كرد.

كتيبه‌هاي دولتي (سلطنتي) كتيبه‌هايي هستند كه از شاهان ساساني يا درباريان آنان به خط پهلوي بر جاي مانده است. قديم ترين آنها كتيبة اردشير ساساني (224 / 242 م) و متأخر ترين آنها كتيبة مهر نرسه (نرسي) سدة 5 م است. مشهورترين كتيبه‌هاي دولتي (شاهي) عبارتند از:

سنگ نوشتة اردشير بابكان و اورمزد؛ 2ـ سنگ نوشتة اَبنُون؛ 3ـ سنگ نوشتة شاپور يكم در حاجي آباد؛ 4ـ سنگ نوشتة شاپور يكم در تنگ بُراق؛ 5ـ سنگ نوشتة شاپور يكم بر ديوار كعبة زردشت؛ 6ـ سنگ نوشتة شاپور در نقش رجب؛ 7ـ سنگ نوشتة شاپور در نقش رستم؛ 8ـ سنگ نوشتة شاپور دوم در مشكين شهر كنوني (خياو پيشين)؛ 9ـ سنگ نوشتة شاپور دوم و سوم در طاق بستان؛ 10ـ سنگ نوشتة نرسي در پايكولي؛ 11ـ آثار دورا اُروپوس از زمان شاپور اول ساساني. همچنين ديوار نوشته‌ها، سفال نوشته‌ها و پوست نوشته‌ها.

كتيبه‌هاي خصوصي در اين گروه، سنگ نوشته‌هايي جاي دارند كه رجال درباري آنها را براي پادشاهان يا به‌منظور بيان رويدادي نوشته‌اند كه مهم‌ترين آنها به شرح زير است: 1ـ سنگ نوشته‌هاي كرتير / كردير، روحاني بزرگ دين زردشتي كه چهار سنگ نوشته از او در نقش رجب، كعبة زردشت، نسر مشهد و نقش رستم به جاي مانده است. 2ـ كتيبة بَرم دِلَك در حدود ده كيلومتري شرق شيراز. 3ـ كتيبة نرسه در پايكولي در جنوب سليمانية عراق و در شمال قصر شيرين و كتيبه‌هاي ديگر.

كتيبه‌ها ما را با برداشت‌هاي نياكانمان از زندگي آشنا مي‌سازند و تاريخ بي دروغ را در پيش چشم ما مي‌گسترانند.10

 

مآخذ:

  1. راشد محصل، محمدتقي. كتيبه‌هاي ايران باستان. تهران: دفتر پژوهشهاي فرهنگي، ‌چ 3، 1381، ص 17، 22ـ 24.
  2. تفضلي، احمد. تاريخ ادبيات ايران پيش از اسلام. به كوشش ژاله آموزگار، تهران: سخن، 1376، ص 25.
  3. راشد محصل، محمدتقي. كتيبه‌هاي ايران باستان. تهران: دفتر پژوهشهاي فرهنگي، ‌چ 3، 1381، ص 32- 33.
  4. تفضلي، احمد. تاريخ ادبيات ايران پيش از اسلام. به كوشش ژاله آموزگار، تهران: سخن، 1376، ص 25.
  5. شارپ، رلف نرمن. فرمان‌هاي شاهنشاهان هخامنشي. تهران: پازينه، 1382، ص 78ـ 80.
  6. اعظمي سنگسري، چراغعلي. «سه كتيبة هخامنشي»، پژوهشهاي ايرانشناسي: ناموارة دكتر محمود افشار. به كوشش ايرج افشار و كريم اصفهانيان، ‌تهران: بنياد موقوفات دكتر محمود افشار يزدي، چ 1، 1381، ج 13، ص 126 و 131ـ 132.
  7. راشد محصل، محمدتقي. كتيبه‌هاي ايران باستان. تهران: دفتر پژوهشهاي فرهنگي، ‌چ 3، 1381، ص37.
  8. تفضلي، احمد. تاريخ ادبيات ايران پيش از اسلام. به كوشش ژاله آموزگار، تهران: سخن، 1376، ص 28.
  9. راشدمحصل، محمدتقي. كتيبه‌هاي ايران باستان، تهران: دفتر پژوهشهاي فرهنگي، ‌چ 3، 1381، ص42 ـ47، 56، 65.
  10. تفضلي، احمد. تاريخ ادبيات ايران پيش از اسلام، به كوشش ژاله آموزگار، تهران: سخن، 1376، ص 76ـ 79، 83ـ‌92.

    نيز نك: مهرين، عباس. تاريخ ادبيات ايران: در عصر هخامنشي از 700 ق.م تا 300 ق.م. تهران: بي‌نا، 1348. مرادي غياث‌آبادي، رضا. كتيبه‌هاي هخامنشي. شيراز: نويد شيراز، 1380. اكبرزاده، داريوش. كتيبه‌هاي پهلوي. تهران: پازينه، 1381. عريان، سعيد. راهنماي كتيبه‌هاي ايراني ميانه: پهلوي ـ پارتي. تهران: سازمان ميراث فرهنگي كشور، معاونت پژوهشي، پژوهشكده زبان و گويش، 1387.
    [1]. E. Kämpfer
ابوالقاسم رادفر